Christoffel, de mythische beschermer van reizigers

Van de lijst af
Sint Christoffel is weliswaar al sinds de middeleeuwen een populaire heilige, maar hij is obscuur. Dat vindt de Kerk tenminste. Obscuur in de zin van: we weten niet eens zeker of hij wel heeft bestaan. Dat geldt overigens voor veel meer heiligen uit de eerste eeuwen van het christendom, waarvan ook alleen maar mooie legendes bestaan. De Kerk heeft in 1969 de lijst met heiligen opgeschoond en zo viel ook de populaire Sint Christoffel buiten de boot. Officieel afgevoerd van de officiële heiligenkalender. Een drama zou je denken, voor al die mensen die een afbeelding van Christoffel in hun auto hebben. Geen nood. Daar heeft de kerk wel een oplossing voor. We weten niets zeker, dus hoeven we hem niet meer te vereren, maar waar Sint Christoffel vereerd wordt, mag men daar rustig mee doorgaan. Kijk, dat is mooi. Er is niet voor niets verering ontstaan en bestaande devotie moet je natuurlijk in stand houden. Geloof is tenslotte geen wetenschap.

Sint Jacobus
Hoog boven op de Sint-Christoffelkathedraal van Roermond staat dan ook nog steeds fier zijn vergulde beeld. Christoffel blijft de stadspatroon van Roermond. En op 24 juli viert men in de kathedraal zijn feest. Meestal wordt dat op 25 juli gevierd, maar dat is in Roermond wat moeilijk, want dat is ook de feestdag van de heilige apostel Jacobus de Meerdere. Dat feest wordt in de bisschopskerk van Roermond ook groots gevierd, want de kathedraal heeft al eeuwen een Sint-Jacobuskapel met een belangrijke relikwie van deze apostel. Er is sinds een aantal jaren ook een  aparte broederschap van Sint Jacob, die de  oude traditie heeft opgepakt en de bedevaart naar zijn graf in het Noord-Spaanse Santiago de Compostela promoot. En onder de kathedraal is sinds kort ook een refuge, waar pelgrims naar Compostela kunnen overnachten. Bovendien is er jaarlijks in het voorjaar een Heilige Mis met wegzendingzegen voor alle mensen die dat jaar van plan zijn de pelgrimstocht naar Santiago de Compostela te gaan maken. Inmiddels is dat een groot succes.

Mythologische figuur
Maar dit terzijde. Terug naar onze obscure Christoffel. Deken Rob Merkx van Roermond maakt er zich totaal niet druk om of de heilige nu wel of niet een historische figuur is. “Misschien is het ook niet meer dan een mythologische figuur geweest. Maar dat geldt voor veel heiligen. Van Sint Cecilia weten we ook niets. Maar er is geen heilige die mensen meer met zich meeslepen dan Christoffel. Hoeveel mensen hebben zijn afbeelding niet in hun auto. Hier in Roermond is de devotie voor Sint Christoffel zeer levendig. We krijgen de Christoffel-medailles bijna niet aangesleept,” aldus de deken.

Christusdrager
Christoffel wordt ook wel Christophorus genoemd. Dat is Grieks voor 'hij die Christus draagt'. Die naam hangt samen met de bekendste legende over Christoffel. Daarin is hij een reus van een man die Christus wil dienen door reizigers over een snel stromende rivier heen te dragen. Ten slotte verschijnt Christus hem in de gedaante van een kind die tijdens het overdragen op zijn schouder steeds zwaarder wordt terwijl de rivier steeds wilder gaat stromen. Slechts met uiterste inspanningen lukte het hem veilig aan de overkant te komen.

Magie
Christoffel werd vanaf de 12de eeuw de populaire patroonheilige van alle reizigers. Het zegenen van reizigers rond zijn feestdag is dan ook al eeuwen gebruikelijk. En sinds de opkomst van de automobiel ook van het gemotoriseerd verkeer. In Roermond is men daar bij de Sint-Christoffel kathedraal nooit aan begonnen. “Dat werkt niet in de binnenstad van Roermond”, zegt deken Merkx. “Dat is een praktisch probleem. De binnenstad is met de auto nauwelijks bereikbaar”. Maar hij is er ook niet zo’n voorstander van. “Je kunt alles bevorderen wat met wijwater en wierook te maken heeft, maar dat riekt al gauw naar magie. Een gezegende auto rijdt ook niet veiliger dan een niet gezegende”, constateert Merkx terecht. Maar waarom gebeurt het dan wel op tal van plaatsen?

Niet tegen blikschade
Autozegeningen vinden bijvoorbeeld plaats in Brabantse dorpen Diessen, Hoeven en Elsendorp. Dit ritueel is weliswaar gekoppeld aan het feest van Sint Christoffel, maar vinden opmerkelijk genoeg al in weekenden in juni plaats. Dat is om praktische redenen hoor ik van pastoor Sjef van den Nieuwenhof in Elsendorp in de Brabantse Peel. “Veel mensen gaan in juli met vakantie. Daarom houden we de zegening in de laatste twee weekends van juni.” Maar als ik naar de zin van autozegeningen vraag, haast de 83-jarige zielenherder te benadrukken dat hij niet de auto’s maar de inzittenden zegent. “De zegening is niet ter bescherming tegen blikschade.” Niettemin besprenkelt hij de voertuigen met overgave: “Ik ga er mee door zolang ik een wijwaterkwast kan vasthouden.” 

Kind doodgereden
Het dorpje Elsendorp, in het begin van de vorige eeuw in de Peel gesticht, werd genoemd naar de sociaal-economische pionier pater Gerlacus van den Elsen. Het eerste graf dat er in 1930 op het nieuwe kerkhof werd gedolven was voor een meisje dat op het kruispunt was verongelukt. De nieuwe bouwpastoor plaatste daarop in de Noodkerk een Christoffelbeeld en riep zijn kerkje uit als een plek voor een veilig Nederland. Autozegeningen zijn er nog ieder jaar en op de plaats waar destijds het kind werd doodgereden  - nu een rotonde -  staat een  eenvoudig kapelletje met een houten beeld van Christoffel. Daarnaast een bord met de tekst: ‘wie gelooft, haast zich niet’. Een mooie tekst, maar wat zijn er dan weinig gelovigen, moet ik er helaas aan toevoegen.

Angst voor plotselinge dood
Geen Christoffel-zegeningen dus in de Limburgse bisschopsstad, maar er is wel degelijk een groot zwak voor hun patroonheilige, verzekert deken Merkx me. “Kom hier niet aan de Heilige Christoffel, want dan kom je aan Roermond.” Misschien heeft dat ook te maken met een andere bescherming die onze obscure heilige van oudsher biedt: tegen een plotselinge dood. Het idee om onverwachts te sterven, dus zonder de laatste sacramenten te hebben ontvangen, was een nachtmerrie voor de gelovige. Dan kom je niet in de hemel, was de grote angst. Veel mensen droegen om die reden een afbeelding van Christoffel bij zich, of bevestigden er een boven de deur van hun huis. Als je daar ’s ochtends naar keek, was je voor de hele verdere dag beschermd.

Torenbeeld
In Roermond hebben ze het dus makkelijk. Christoffel staat groot boven op de toren van de kathedraal. De inwoners van Roermond hoeven maar naar de kathedraal te kijken en weten zich beschermd. De Duitsers schoten in de oorlog de hele toren in puin, maar die werd herbouwd. Ook werd een nieuw Christoffelbeeld vervaardigd. De bisschopskerk is de afgelopen jaren prachtig gerestaureerd. Er staan nu twee mooie beelden van de patroonheilige in de kerk en er zijn prentjes en medailles van Christoffel te koop. Wie maalt er nog over of Christoffel wel echt heeft bestaan? Dus gelovige reizigers, op naar Roermond. En voor de notoire twijfelaars: er is ook een prachtige Sint-Jacobuskapel, met in een kostbare reliekhouder een stukje bot uit de arm van de apostel. Ja, als u daar ook niet in gelooft, dan kan ik niets meer voor u doen.