Het succes van een Roomse enclave in het Gooi
20 juni 2010 - TV-maker Frans Tervoort schrijft geregeld over bijzondere plekken en tradities van volksreligiositeit. Dit keer: de Sint-Jansprocessie in Laren.
Gooische vrouwen
Laren in het Gooi is een bijzonder dorp. Vanouds een katholieke enclave op de Gooische hei. Maar de schaapherders en hun kuddes zijn verdwenen. In de 19de eeuw kwamen de kunstenaars en nu is
het een mondain oord. Je vindt er de echte Gooische vrouwen met hun bekakte Gooische r, luxe villa’s, chique modewinkels en veel tv-persoonlijkheden. Bijna de helft van de
kiesgerechtigden stemde er bij de laatste verkiezingen op de VVD. Maar … nog steeds is er al sinds 1848 de jaarlijkse Sint-Jansprocessie, op de zondag dichtbij 24 juni, de feestdag van
Johannes de Doper. De traditie is nog springlevend.
Processieverbod
De Laarders moeten zich in de 18de en 19de eeuw gevoeld hebben als de inwoners van het Gallische dorpje van Asterix en Obelix, als midden in het door Calvinistische soberheid gedomineerde
Holland de processie uittrok met alle roomse toeters en bellen onder feestelijke erebogen over de wegen, met het Allerheiligste onder baldakijn, de harmonie, veel wierook, bloemenstrooiende
bruidjes en tientallen vaandels van katholieke verenigingen. Dat heeft de Larense burgemeester van Den Brink in de 19de eeuw slim gespeeld, toen in 1848 het verbod op religieuze manifestaties
op de openbare weg in de nieuwe grondwet werd opgenomen. Zijn lobby in Den Haag en beroep op documenten die er op zouden wijzen dat er al sinds de Middeleeuwen een processie zou bestaan hebben
van de oude kapel op het kerkhof op de hei naar het dorp, had succes. Laren kreeg een uitzonderingspositie en mocht processies houden. De Broederschap van Sint Jan organiseert sindsdien de
jaarlijkse processie over de openbare weg.
Sint-Janskapel
Er was inderdaad al sinds de Middeleeuwen een geregelde devotie rond de Sint-Janskapel op een heuveltje in de hei tussen Laren en Hilversum, ook toen er in het dorp een eigen parochiekerk was
gebouwd. En zelfs toen de Staten van Holland na de reformatie die devotie verbood en de kapel liet slopen, bleven de Laarders pelgrimeren naar de resten van de kapel. Maar een echte jaarlijkse
processie? Die kwam er pas na de geslaagde lobby van de burgemeester. Vanaf 1886 is het ook een sacramentsprocessie. Uit die tijd stammen ook de eerste erebogen over de weg. Het religieuze
feest trok steeds meer gelovigen en belangstellenden, ook van buiten Laren. Een ware manifestatie tijdens deze periode van katholieke emancipatie. Dat onderstreepte ook de Utrechtse
aartsbisschop Van de Wetering, door in 1900 zelf mee te lopen.
Uit volle borst
In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw werd de opzet soberder, maar dat was van korte duur. De broederschap van Sint Jan ook de meeste gelovigen wilden weer een processie als
vanouds, met de feestelijke erepoorten, de muziek, de bruidjes, de wierook en de oude vaandels in een feestelijk versierd dorp. En zo is het nog steeds als de processie op zondag om 11 uur
vanuit de kerk in het centrum van het dorp, met het Allerheiligste gedragen door de bisschop van Haarlem, naar het kerkhof trekt, waar in de openlucht de eucharistie wordt gevierd. Vervolgens
gaat het weer in een feestelijke stoet terug naar het dorp voor een afsluiting in de basiliek van Sint Jan. Daar zingt iedereen in de stampvolle kerk uit volle borst de elf coupletten van het
prachtige Sint-Janslied. Voor veel Laarders, ook die de processie zelf niet meelopen, maar wel bij de afsluiting willen zijn, is dit het hoogtepunt van de dag. Een moment van kippenvel.
Kerkhof
Voor Leo Janssen, wethouder in Laren die een paar jaar geleden een boek schreef over de Larense Sint-Jansprocessie, is de viering op het kerkhof het hoogtepunt. “Het optrekken naar het
kerkhof is een tocht van de levenden naar de doden. We vieren het leven, te midden van de doden. Dat is de essentie voor mij. De Laarders zitten dan tussen de graven van hun voorouders. Tijdens
de mis worden alle overleden genoemd. Dat is iets enorms.” Hij schreef het boek bewust in deze tijd van groeiend individualisme en opkomend materialisme, waarvan hij de uitwassen in zijn
dorp ziet. Hij ziet de jaarlijkse processie, die “simpele maar mooie vorm van geloofsbeleving als een soort tegenwicht hiertegen” en “ter ondersteuning van de onderlinge
band in het dorp”.
Diaspora
Er lopen ieder jaar nog zo’n 1200 tot 1500 mensen mee, vertelt pastoor Jan Vriend, ook gelovigen van buiten Laren. Hij wil wel toegeven dat het voor velen ook te maken heeft met traditie
en een stuk culturele folklore. Maar hij ziet het toch vooral als een uiting van geloof van de hele Larense geloofsgemeenschap. “Hier in de diaspora is het geloof anders dan in Brabant en
Limburg, waar je op iedere straathoek al een kapelletje vindt. Daar wordt er minder over nagedacht. Hier heeft men het geloof moeten bevechten en zijn we bewuster in ons geloof.”
Troost
Jan Vriend is al sinds 1984 pastoor in Laren en daarbij ook nog vicaris van het bisdom. Hij constateert tevreden dat de secularisatie geen enkele invloed heeft op
de Larense processie. “De belangstelling voor processies neemt alleen maar toe. Mensen hebben steeds meer behoefte aan innerlijke verdieping, Men zoekt die op plekken waar men naar toe
kan trekken, individueel of in groepen, plekken waar men het hart voelt kloppen. Het heeft met gevoel te maken. Het biedt troost”, aldus de 64-jarige zielenherder. Woorden die ik veel
hoor op plekken van devotie. Ik had het zelf niet beter kunnen toelichten.
Ga naar Laren
Dus is mijn advies aan alle zingevingzoekers en alle traditionele, en cultuurminnende, nostalgische en esthetische gelovigen en ongelovigen, die hun religieuze hart willen laven, ga zondag 27
juni naar Laren. Er zijn er velen u voor gegaan, want mensen komen van heinde en verre vertelt pastoor Vriend. Ook delegaties van broederschappen uit Breda en Den Bosch, waar ook delegaties uit
Laren er in de processies meelopen, “om zo elkaar te sterken in het geloof”.
Hoogfeest Geboorte Sint Jan
Is het weer ooit spelbreker geweest? De pastoor kan het zich niet herinneren. “Maar als het regent, zeggen ze hier: het is Sint Jan die doopt.” Sint Jan is ten slotte niet de eerste
de beste heilige. Het is naast Maria de enige die maar liefst twee feestdagen heeft. Niet alleen zijn sterfdag, zoals het gebruikelijk is om de dag te vieren waarop de overleden heilige persoon
aan een nieuw en eeuwig leven begint bij God. Maar bij Sint Johannes de Doper, de vooraankondiger van Christus, vieren we vooral zijn geboortedag, op 24 juni dus. En doen ze in Laren dan niets
op zijn sterfdag, zijn onthoofding op 29 augustus? Ja wel hoor: op de laatste zaterdag van augustus is er ’s avonds een – volgens de pastoor - “ingetogen en sfeervolle
viering” bij de kapel op het kerkhof. Voor de verdieping zoekende gelovige is dit misschien een optie. Zoals u weet, er is voor elk wat wils in onze katholieke geloofsbeleving.
Alle foto's met toestemming overgenomen van de website Belkerken.nl
