Antonius en zijn varkens

17 januari 2010 - TV-maker Frans Tervoort schrijft over bijzondere plekken en tradities van volksreligiositeit. Dit keer: rituelen rond Sint Antonius Abt.

Varkens
Over één ding zijn de joden en islamieten het eens: een varken is een onrein dier. Wat een droefenis voor deze vrolijke knorrepotten, intelligent en met menselijke trekjes. En ze leveren zulke lekkere hammen en karbonaadjes op. Onrein in letterlijke zin, dat klopt wel. Ze wroeten graag in de modder en in afval, op zoek naar iets eetbaars. In Caïro waren ze de grote opruimers in de afvalbergen van deze miljoenenstad. Ze vormden een belangrijke bron van inkomsten voor de koptische christenen in de stad. Een gediscrimineerde minderheid in dit overwegend islamitische land.

Egypte, het land van Antonius
Vorig jaar werden de honderdduizenden varkens in een keer geruimd, omdat ze de Mexicaanse griep zouden verspreiden. Onzin natuurlijk, maar de overheid was in één klap van de ‘onreine’ dieren af. Een ramp voor de arme christenen, maar ook voor de stad, want nu nemen de ratten hun plaats in. En dat in het land waar Sint Antonius Abt heeft geleefd, de populaire heilige die meestal met een varken wordt afgebeeld. 17 januari is zijn feestdag en daarbij speelt het varken nog steeds een grote rol.


Echte varkenskoppen worden in Aijen geofferd aan Sint Antonius (foto: adolphus.nl)

Verzoekingen van de duivel
Sint Antonius wordt wel de grondlegger van het kluizenaars- en monnikenleven genoemd. Hij leefde in de derde en vierde eeuw in Egypte en koos al jong voor het contemplatieve leven in grote afzondering. Hij inspireerde velen tot het beschouwende leven en stierf op hoge leeftijd. Bekend zijn de vele verzoekingen van de duivel die hij heeft moeten doorstaan. Tal van kunstenaars hebben zich er in de loop der eeuwen door laten inspireren. Maar dat varken, waar komt dat vandaan?

Antonieten
Er zijn verhalen dat de duivel ooit aan hem verscheen in de gedaante van varkens, maar aannemelijker is dat het te maken heeft met de Antonieten, een middeleeuwse kloosterorde, die zich baseerde op Sint Antonius. Zij hadden het recht om varkens te laten rondlopen die leefden van het afval in de middeleeuwse steden. Zoiets als in Caïro dus. Praktisch en hygiënisch. Deze Antoniusvarkens kregen vaak een belletje of een penning om, zodat iedereen wist dat men deze dieren met rust moest laten.

Patroon tegen de pest
Antonius was eeuwen lang zeer populair als patroonheilige tegen de pest en allerlei veeziektes. Tal van kerken en kapellen zijn naar hem genoemd en in het zuiden veel gilden, schutterijen en muziekcorpsen. In het gehucht Slek bij het Limburgse Echt is in november 2008 zelfs een nieuwe Sint-Antoniuskapel ingewijd. De bevolking mocht er over stemmen; aan wie de kapel toegewijd zou worden. Een ruime meerderheid koos voor Sint Antonius, de patroonheilige van de plaatselijke schutterij annex tamboercorps. Die trekt op 17 januari na de plechtige mis feestelijk musicerend door alle straten van Slek.

Dierenzegening
In Slek speelt het varken geen rol bij de feestelijkheden. Vooral in Vlaanderen is dat heel anders. Op tientallen plaatsen worden varkenskoppen of zelfs hele varkens als offergaven aangeboden tijdens de viering van Sint-Antonius, die daarna verkocht worden ten behoeve van kerk of kapel. In sommige dorpen is er ook een dierenzegening, een feestelijke Antoniusstoet, een paardenommegang en in het West-Vlaamse Rollegem zelfs een tractorzegening. Sint Tunnis blijft vooral een boerenheilige. Vaak eindigt de feestdag met een groot eetfestijn, met uiteraard veel varkensvlees, zoals in het dorp ’t Herent in Limburg.

Köpkesmert
In het zuiden van Nederland is de heilige Antonius Abt ook nog populair. Zoals in Boxtel, Bemelen, Knegsel, Liempde, Oirschot, Gemert, Straten. Maar geslachte varkens in de kerk, en de verkoop er van? Nee. In het gehucht Aijen bij Bergen in Noord-Limburg kennen ze nog wel de traditie van de ‘köpkesmert’ op de zaterdag na 17 januari. Het Sint-Antioniusgilde organiseert het per opbod verkopen van de varkenskoppen. Een mooi gebruik, zegt pastoor Harry Janssen. De opbrengst is voor het gilde en voor de kerk en de varkenskoppen gaan uit eindelijk naar de Benedictinessen in Tegelen, die maken er balkenbrij van.


Antoniusviering in Aijen met pastoor Janssen (foto: adolphus.nl)

Bronzen varkenskop
In de gemeente Bergen aan de Maas zijn zelfs twee Sint-Antioniuskapellen, beide uit de 16de eeuw. Behalve in Aijen is er ook één in Heukelom. Hier is geen veiling van varkenskoppen maar staat wel een beeld met een bronzen varkenskop bij de kapel. Blijft de vraag waarom vlak over de grens op zo veel plaatsen het gebruik van de varkensmarkten nog bestaat en in Noord-Brabant en Nederlands Limburg niet.

Dierenbeschermers
Pastoor Janssen vermoedt dat onze omgang met dieren daar mee te maken heeft. “Ik constateer hier dat de geluiden van fervente dierenbeschermers langzaam beginnen door te klinken. Ik heb al eens gehoord dat men zei: wat is dit voor barbaars gebeuren? Een vrouw suggereerde me om voortaan plastic varkenskoppen te gebruiken”, vertelt hij met enige afschuw. Pastoor Janssen vermoedt dat het verdwijnen van de Sint-Hubertusmissen ook te maken heeft met onze doorgeschoten dierenliefde. “De jacht is omstreden en dus zie je hier op de feestdag van Sint Hubertus niet meer de ruiters en hoornblazers in en bij de kerk ter zegening van jagers en paarden voor de jacht.”

Dierenleed
Spijtig vindt pastoor Janssen deze ontwikkelingen. En terecht. Tradities van eeuwen moet je koesteren. En wie na het eten van een broodje ham gruwt van de aanblik van een varkenskop lijkt me ook wat hypocriet. Acties tegen dierenleed zijn prima, maar laten we op het feest van Sint Antonius Abt maar stil staan bij die arme kopten in de sloppenwijken van Caïro, die hun varkens moeten missen.