De terugkeer van de kerststal

20 december 2009 - Wekelijks schrijft tv-maker Frans Tervoort over bijzondere plekken en tradities van volksreligiositeit. Deze week: de kerststal van Schimmert.

Wanstaltige kerstman
De Goedheiligman heeft zijn hielen nog niet gelicht of de Nederlandse winkelcentra, straten en zelfs woonhuizen worden tegenwoordig omgebouwd tot smakeloze paleizen van de wanstaltige kerstman. Een mislukte kloon van Sint Nicolaas, een ordinaire figuur met een bierbuik, een onnozel belletje, met een arrenslee, veel namaaksneeuw en een vocabulaire dat zich beperkt tot joho, of iets dergelijks. Welk een uit Amerika overgewaaide wansmaak moeten we tegenwoordig dulden in de adventsweken, terwijl we ons in alle rust willen voorbereiden op het hoogfeest van Kerstmis.

Comeback
Gelukkig is er meer dan deze uiterlijke glitter en glamour en commerciële oppervlakkigheid. De kerststal is met een krachtige comeback bezig. Niet alleen in kerken, maar ook in veel particuliere woningen krijgt de kerstgroep in stal of grot weer zijn oude plaats terug onder de kerstboom. Naast traditionele, zie je ook steeds meer moderne uitbeeldingen van het  kerstverhaal. Het kerstverhaal inspireert ook moderne kunstenaars, in de hele wereld.


Kerstgrot en kerststal in Schimmert

Middeleeuwen
Eind van de middeleeuwen werd het kerstverhaal al in een groot deel van Europa uitgebeeld, eerst door levende figuren, later door beelden van klei, hout of andere materialen. Het begin van een lange traditie. Met de missionarissen ging de kerstgroep mee naar alle andere werelddelen.

Engel in de nok
Wat was ik blij als kind toen ik thuis mee mocht helpen de kerststal opzetten: voorzichtig de beeldjes uit het krantenpapier halen, Maria en Jozef aan weerszijden van de kribbe zetten, de os en de ezel erachter en dan de herders en hun schapen. De engel werd bij ons aan de nok van de stal gehangen. Het kind mocht pas in de kerstnacht in de kribbe. De drie koningen stonden een stuk verder in de kamer. Iedere dag schoof ik ze een stukje dichterbij, tot 6 januari, het feest van Driekoningen. Daarna was het helaas uit met de pret. Inpakken die handel en weer de zolder op.

Veel werk
Naast de heropbloei van de particuliere kerststal wordt er ook in kerken veel meer werk gemaakt van de kerststal, groter, uitgebreider, feestelijker. In steeds meer kerken leven parochianen zich weken lang uit om er iets moois van te maken, soms compleet met een heel dorp, een berglandschap en steeds meer (levende) dieren.

Kerstdorp in Limburg
Het dorp Schimmert noemt zich met trots het kerstdorp van Zuid-Limburg. De 17 leden van  de kerstgroep werken ieder jaar maanden lang aan een nieuwe kerststal of kerstgrot. Daarnaast laten jaarlijks kunstenaars in de kersttijd werk zien in de kerk rond het thema van de geboorte van Jezus of moeder met kind. Er is kerstmuziek, zang en declamatie. Op de zondag na kerstmis is er ’s avonds een grote kerstwandeling door het dorp, begeleid door herders, met onderweg een levende kerststal, kerstmuziek en –zang. Het is in Limburg, dus ook de schutterij loopt mee. Vorig jaar waren er 350 deelnemers.

Pater Van Oss
Maar dat is nog niet alles. Er is ook een kerstroute door het dorp langs zo’n 140 woningen waar bewoners een kerststal voor het raam hebben gezet. Wie daarvoor geen geschikte groep heeft, kan er een lenen van pastoor John van Oss, de grote animator van kerstdorp Schimmert. De 72-jarige pater montfortaan heeft sinds zijn jeugd een liefde voor de kerstgroep. Hij verzamelt ze al zijn leven lang. Ook via zijn medebroeders kreeg hij er uit alle delen van de wereld. Zo’n 500 kerstgroepen zijn een aantal jaren geleden in langdurige bruikleen gegeven aan het Limburgs museum in Venlo.

Menswording
“Zo lang als ik leef ga ik er mee door,” zegt Van Oss. “Ik zie het mede als een vorm van pastoraat. Op deze manier kan ik ook de Blijde Boodschap uitdragen: de spiritualiteit van de Menswording van Christus en de bijzondere plaats van Maria.” Inmiddels heeft hij er weer ongeveer evenveel kerstgroepen bij. Ze zijn in deze kerstperiode deels ook te zien in het missiemuseum in Cadier en Keer en in musea in Maastricht en Geleen.

Vereniging Vrienden van de Kerstgroep
Inmiddels heb ik maar liefst 36 plaatsen geteld, verspreid over het hele land, waar in deze decemberweken exposities worden gehouden van kerstgroepen, in kerken, musea en andere openbare gebouwen. Ik dacht dat pater Van Oss wel de grootste verzameling kerstgroepen van ons land zou hebben, maar mevrouw Tim Bottema-Van den Haak hielp me uit de droom. Zij is voorzitter van de Vereniging Vrienden van de Kerstgroep, waarbij 114 verzamelaars zijn aangesloten. Een van hun leden heeft er meer dan 1200.

Andersdenkenden
Maar het gaat er in de vereniging niet om wie de meeste heeft. Ze delen dezelfde passie en komen drie keer per jaar bij elkaar. De vereniging bestaat al 15 jaar en heeft een uitgebreide website: http://www.vriendenvandekerstgroep.nl. Mevrouw Bottema heeft die passie van huis uit. Dat heeft ook met haar katholieke geloof te maken. Maar tot mijn verrassing vertelt ze dat de helft van de leden ‘andersdenkend’ is. “Er zijn dominees bij en domineesvrouwen en –kinderen. Vroeger mochten zij hier niets mee”, aldus mevrouw Bottema. Een hoopvolle gedachte: een groeiend besef in de reformatie dat er meer is dan het Woord om ons te inspireren.

Bijzondere exposities
Voor die inspiratie in de kersttijd is er keus genoeg, zou ik zeggen. Ik doe u een paar geografisch gespreide suggesties van bijzondere exposities van kerstgroepen: de Sint-Bonifatiuskerk in Zaandam, de Sint-Anfriduskerk in Amersfoort, het Missiehuis in Steyl, de abdij van Egmond, museum De Timmerwerf in De Lier, de abdij Mariënkroon in Nieuwkuijk, het stadsmuseum in Almelo, de Sint-Petrusbasiliek in Boxmeer en het heiligenmuseum in Kranenburg.

Oudste kerststal
Voor de oudste kerststal van Nederland, rond 1500, moet u overigens naar het Jacob van Horne Museum in Weert. Een erfenis van de franciscanen, die de traditie in de middeleeuwen naar de Lage Landen meebrachten. Met dank aan Sint Franciscus, die in 1233 tijdens een kerstviering bij een kapel in het bos van Creccio voor het eerst levende personen het kerstverhaal liet uitbeelden. Mijn patroonheilige stond hiermee aan de wieg van deze prachtige traditie, zeg ik niet zonder trots.