Sint Barbara en de mijnwerkers

Sint Nicolaas
Het zal u verbazen, maar Sint Nicolaas had een huishoudster en dat was Sint Barbara. Sterker nog: ze was volgens sommige bronnen zelfs zijn echtgenote. Tenminste, dat zegt het volksgeloof in de eerste helft van de vorige eeuw in Zuid-Limburg en het aangrenzende Rijnland. Daar zetten de kinderen in de weken voor het feest van de Goedheiligman hun schoen niet, maar vragen ze Sint Barbara om snoepgoed. En appelgebak op haar feestdag 4 december is vooral in Oostenrijk nog zeer gebruikelijk. In verschillende landen waar men het Sint-Nicolaasfeest niet kent, viert men nog steeds Sint-Barbara met cadeautjes.

Klein-Azië
Een link leggen tussen Sint Nicolaas en Sint Barbara is niet zo onlogisch. Beiden leefden in het begin van de vierde eeuw in Klein-Azië, dat nu Turkije is. De feestdag van Barbara is maar twee dagen voor die van de bisschop van Myra, en een dag voor pakjesavond. 



Legendes
We weten dat Barbara als martelares is gestorven. Daarmee houdt de feitelijke kennis op. Maar het aantal legendes over haar leven is talrijk. Vandaar dat ze ook patroonheilige is van tal van uiteenlopende beroepsgroepen zoals begrafenisondernemers, mijnwerkers, vuurwerkmakers, timmerlieden, architecten, gevangenen, klokkengieters, tunnelbouwers en kanonniers. Daarnaast is ze patrones van een zalige dood en beschermster tegen een plotselinge dood en ter genezing van blaren.

Tunnel onder Westerschelde
Sint Barbara is een vrouw waar je alle kanten mee op kan. Bij de aanleg van de tunnel onder de Westerschelde hebben ze dat acht jaar geleden ook begrepen. Men besloot een Barbarabeeldje in de tunnel te metselen. Baat het niet dan schaadt het niet, moeten de nuchtere Zeeuwen gedacht hebben. Misschien een aanbeveling voor Rijkswaterstaat: standaard in iedere tunnel een beeldje van de heilige Barbara.

Sint Catharina
Barbara was vooral zeer geliefd als beschermheilige van de mijnwerkers. Met zo’n ongezond en gevaarlijk beroep kun je ook wel wat extra steun gebruiken. Toen eind 19de eeuw in Zuid-Limburg de eerste mijnen werden aangelegd was Sint Catharina nog hun schutspatroon. Later brachten de mijnwerkers uit met name Polen en Slovenië de heilige Barbara als schutspatrones mee. Zij won het al snel van Catharina.

Sinte Berbke
De ster van Barbara steeg razendsnel in Zuid-Limburg. De mijnbouw kwam tot grote bloei, als krachtige motor van de Nederlandse economie. In korte tijd werkten tienduizenden mensen in de dertien mijnen in dat kleine stukje Limburg tussen Geleen en Kerkrade. En Sint Barbara waakte over al die noeste werkers. Haar feestdag werd er uitgebreid gevierd. In de Limburgse mijnen was 4 december een officiële vrije dag, evenals in de aangrenzende mijnstreken van Vlaanderen en Rijnland. De mijnwerkers, koempels genoemd, noemden hun patroonheilige vertederend Sinte Berbke, of Sint Berb.


Sint-Barbaramis voor koempels in Terwinselen (foto: © Wim Koops/Limburg-Foto-Impressies.nl)

Sluiting Limburgse mijnen
Na de oorlog zorgden de mijnen er voor dat de Nederlandse economie er weer snel boven op kwam, maar met de opkomst van de aardolie en het aardgas was het gedaan met de dure en arbeidsintensieve winning van het ‘het zwarte goud’. In 1974 sloten de laatste twee mijnen in Zuid-Limburg hun poorten. Sint Barbara moet tandenknarsend hebben toegekeken hoe tienduizenden mensen op straat kwamen te staan. De mijnen werden gesloopt, de steenbergen geslecht, de mijnwerkers leden in stilte, al dan niet aan de bedrijfsziekte silicose en de naam Mijnstreek werd vervangen door Parkstad. Ook Sint Barbara raakte in de vergetelheid.

Cultureel erfgoed
En zoals te verwachten was, komt later de spijt over het uitwissen van dit belangrijk stuk menselijke en economische geschiedenis. Er wordt weer over gepubliceerd en de laatste resten van de mijnindustrie worden als cultureel erfgoed gekoesterd. De oud-mijnwerkers komen weer bij elkaar om terug te kijken op het verleden en de vele doden te herdenken die in de Nederlandse mijnen zijn omgekomen: 1277 ‘koempels’ honderden meters diep onder de grond en 252 bovengrondse mijnwerkers.


Koempelkapel Terwinselen (foto: © Wim Koops/Limburg-Foto-Impressies.nl)

Koempelmissen
Wim Schoenmaekers(68) organiseert met een aantal andere oud-mijnwerkers nu al zo’n tien jaar op iedere derde zondag in de maand een Heilige Mis in de Sint-Antonius-van-Padua-parochie in de wijk Beersdal/de Vrank van Heerlen, destijds speciaal gebouwd voor de mijnwerkers. Iedere maand worden de slachtoffers herdacht van een van de twaalf steenkolenmijnen in de Oude Mijnstreek, gevolgd door een gezellig samen zijn van de oud koempels. “De pijn zit er nog, dat we zo aan de kant zijn gezet maar we kunnen er nu weer over praten en komen er mee naar buiten. Sint Barbara en die vieringen zijn daarbij een steun en een troost voor ons”, aldus Schoenmaekers.

Oud lijkenhuisje
Inmiddels worden er rond de feestdag van Sint Barbara ook in andere kerken zogenaamde ‘koempelmissen’ gehouden. Even rondbellen levert in ieder geval voor dit jaar Barbaravieringen op in Terwinselen,  Heerlerheide, Nuth, Schinveld, Oirsbeek en Geleen/Lindenheuvel. In Terwinselen gaat men na de viering samen naar de speciale gedachteniskapel, een oud lijkenhuisje van de staatsmijn Wilhelmina (zie foto hieronder), waar de burgemeester een krans legt.

Glück Auf
Oud-koempels dragen vaak op deze dagen hun oude mijnwerkerspak, ze gaan rond met hun helmen als collecteschaal, oude mijnlampen staan op het priesterkoor en ze zingen het lied van Sint Barbara. De wegzending gebeurt met de mijnwerkersgroet: Glück Auf. Er is veel sentiment en nostalgie bij deze vieringen. Maar het biedt troost, zoals alle oude rituelen.

Barbaratakken
Een ander gebruik, waarvan ik nog nooit had gehoord, is hier en daar ook nieuw leven ingeblazen: het zegenen van zogenaamde Barbaratakken, kennelijk vroeger traditie in het Rijnland en ook hier en daar in Limburg. Takken van kersen of andere struiken of bomen worden tijdens de viering gezegend  en thuis in een vaas gezet. Staan ze drie weken later met kerstmis in volle bloei, dan voorspelt dat een mooi en vruchtbaar jaar.

Nieuw leven
Schoenmaekers en de zijnen hebben deze traditie vorig jaar weer ingevoerd in hun Barbaraviering. En ook in Geleen-Lindeheuvel en Oirsbeek is het inmiddels geïntroduceerd, al legt men het in Oirsbeek iets anders uit: “De bloeiende takken zijn het symbool van het nieuwe leven dat we met Kerstmis verwelkomen.” Dat klinkt goed. Misschien kan het een nieuwe traditie worden,en niet alleen bij Sint-Barbaravieringen. Waarom geen adventstakken op de eerste zondag van de advent?


Sint-Barbaramis voor koempels in Terwinselen (foto: © Wim Koops/Limburg-Foto-Impressies.nl)