Fierheid in Diest

Wekelijks schrijft tv-maker Frans Tervoort over bijzondere plekken en tradities van volksgeloof. Deze week: de devotie tot de heilige Johannes Berchmans in het Vlaams-Brabantse Diest.

Vlaams-Brabantse heiligen
In het Hageland zijn ze maar wat trots. Dit fraaie stukje van Vlaams-Brabant heeft toch maar mooi zijn tweede heilige binnen. Ze hadden al sinds 1888 Jan Berchmans, geboren in het stadje Diest. Onlangs kwam pater Damiaan, afkomstig uit het plaatsje Tremelo, daarbij. Van de 'Apostel der Melaatsen' weten we veel. Maar wat weten we eigenlijk van Jan Berchmans, wiens feestdag op 26 november wordt gevierd?

Deken van Diest
In Nijmegen heb je het Berchmanianum, waar vroeger de jezuïeten hun filosofische opleiding kregen en nu bejaarde religieuzen hun laatste dagen slijten. In Maastricht was een Jan Berchmans Sociëteit, waar ik vroeger ook wel eens ben binnen gelopen. Waar die namen vandaan kwamen wist ik niet, tot ik een paar geleden het geboortehuis van Jan Berchmans (1599–1621) in het centrum van Diest bezocht. De deken van Diest, Felix van Meerbergen, ging er met ons heen voor opnames en sprak er over deze jong gestorven heilige.


St. Jan Berchmans, muurschildering in kerk van Diest

Patroon scholieren
In Vlaanderen is Sint Jan Berchmans wel degelijk bekend. Verschillende parochies en tal van scholen zijn naar hem genoemd, want hij is de patroon van de studerende jeugd. Zijn geboortehuis is een kapel. Dagelijks komen er mensen bidden en kaarsjes opsteken.

Te voet naar Rome
Jan Berchmans was de zoon van een schoenmaker die al jong wist dat hij jezuïet wilde worden. Tot verdriet van zijn vader, die liever had dat hij in Diest bleef. Hij mocht naar Rome om er zijn studie af te maken. Als 17-jarige jongen trok hij daarom te voet over de Alpen naar Rome. Hij viel er op als een briljante leerling, maar ook als een bijzonder hulpvaardig mens. Op zijn eigen gezondheid lette hij niet, want al op 22-jarige leeftijd overleed broeder Jan Berchmans aan dysenterie.

Bijzonder
Echt bijzondere dingen heeft hij niet gedaan, maar zoals zijn overste na zijn dood schreef: "Van alles wat hij aanpakte wist hij iets bijzonders te maken.” Een medestudent schreef: “Hoe hij het klaar speelt weet ik niet, maar als ik in een sombere bui ben, ga ik in zijn buurt zitten. Dan is het zo over.”

Relieken
De inwoners van Rome waren direct na zijn dood al overtuigd van zijn heiligheid. Toen hij lag opgebaard in de jezuïetenkerk werden massaal stukjes van zijn kleed gescheurd, stukjes nagels en zelfs een teen werden als relikwie meegenomen. Vóór de begrafenis moest zijn stoffelijk overschot weer opnieuw worden aangekleed.

Reisverhaal
De manier waarop Felix van Meerbergen over Jan Berchmans vertelt is inspirerend. Over een jonge man, die een ideaal had, en de zware tocht van maanden over besneeuwde bergen naar de heilige stad maakte. “Zijn verhaal is een reisverhaal, en het levensverhaal van ieder mens is een reisverhaal. Daarom begin ik steeds meer van hem te houden en is deze plek me zo dierbaar geworden,” vertelt Van Meerbergen bij een kopie van zijn bronzen grafmonument, waarin enkele relieken van hem rusten. Het graf van Sint Jan Berchmans is in Rome.


Driemaal St. Johannes Berchmans

Te zoetig afgebeeld
"Sint Jan Berchmans wordt te zoetig afgebeeld, als een braaf jongetje", vindt Van Meerbergen. "Het was toch een man met ballen, die zijn eigen keuzes maakte en niet bang was”. Vandaar dat de deken een nieuw beeld en een nieuw schilderij van hem heeft laten maken, dat in het geboortehuis zal worden geplaatst. Het pand in een zijstraat van de Grote Markt van Diest is onlangs gesloten voor een broodnodige restauratie. September volgend jaar zal het feestelijk worden heropend. Het beeld staat nu in de Allerheiligenkapel, ook in Diest, waarover ik een paar weken geleden schreef.

Viering met kinderen
Een heilige zonder heldhaftige daden. Gewone dingen deed hij op een bijzondere manier. Dat spreekt me wel aan. Dat is voor ieder mens weg gelegd. Dus een prima heilige om na te volgen. Aan Felix van Meerkerken zal het niet liggen. Hij organiseert op de zondag na zijn feestdag een grootse viering met alle kinderen van de basisschool en de leerlingen van het voorgezet en buitengewoon onderwijs. Scholen die alle genoemd zijn naar Sint Jan Berchmans. Zo gebeurt dat ieder jaar. En nog apart is er een feestje voor de kleuters en peuters met (groot)ouders. Daar maakten we een paar jaar geleden tv-opnames van.

Weinig devotie in Nederlands
Maar gebeurt er in Nederland nog iets? Alleen in de verschillende jezuïetenhuizen en in het Berchmanianum wordt de feestdag gevierd. Jammer. De jeugdige Sint Jan Berchmans verdient meer, lijkt me. Maar ja, je wordt eerder populair als men je kan aanroepen bij ziektes of als je patroon bent van een algemene beroepsgeroep. En misschien missen we hier een Felix van Meerbergen om hem te promoten.

Waarom november? 
Op één vraag heeft ook de deken van Diest geen antwoord. Jan Berchmans stierf op 13 augustus. Waarom is dan zijn feestdag op 26 november? Gebruikelijk wordt een heilige herdacht op zijn sterfdag, als hij of zij in Gods heerlijkheid wordt opgenomen. Als die dag al erg vol is met de feesten van andere belangrijke heiligen wordt wel eens gekozen voor de dag waarop hij heilig is verklaard. Maar dat is hier niet het geval. “Oh, is dat niet zo?” reageert Van Meerbergen verbaasd.

Mysterie
Ik laat het er niet bij zitten en raadpleeg enkele jezuïeten. Niemand die het weet. 26 november is noch zijn geboortedag, noch zijn sterfdag, noch zijn vertrek naar, of aankomstdag in Rome, noch de dag van zijn intrede bij de jezuïeten, noch de dag van zijn zalig- of heiligverklaring. Een raadsel, een mysterie dus. Dat moeten we maar zo laten. Het lijkt me goed om dit te rangschikken onder de blijde geheimen. Wat is tenslotte een geloof zonder mysteries? Stel je voor dat je alles begrijpt. Ik moet er niet aan denken.