Sint Maarten is weer populair

Duizend kinderen
Achter de vrolijke klanken van de harmonie lopen de kinderen met hun lampions langs het knetterende vuur op het plein de kerk binnen. In korte tijd stroomt de kerk vol met zo’n 1000 kinderen, ouders en opa’s en oma’s. De banken puilen uit. Er zitten ook kleintjes in het middenpad op de grond met hun lampions. Een prachtig gezicht. Het is 11 november, het feest van de heilige Martinus, of zoals we meestal zeggen, Sint Maarten. Ieder jaar wordt het feestelijk gevierd in de Sint-Martinusparochie in Hoogland, een vanouds katholiek boerendorp bij Amersfoort, nu een buitenwijk van de stad.


Zoiets als Sint-Nicolaas
Die kleine, vrolijke kinderen met die lichtjes op straat en in de kerk. Vertederend. Ik moet denken aan mijn eigen jeugd in Zaandam. Sint-Maarten werd daar al sinds mensenheugenis gevierd. Niet (meer) zo zeer als een kerkelijk feest, katholieken wonen er ook niet veel, maar als een volksfeest. Zoiets als Sint-Nicolaas.

Vreemde liedjes
We gingen er niet voor naar de kerk, maar trokken ’s avonds langs de deuren in onze wijk, belden aan en zongen traditionele Sint-Maartenliedjes. Met vreemde teksten, vind ik achteraf. Zoals:
Sinter, Sinter Maarten, de kalfjes dragen staarten, de koeien dragen horens, de kerken dragen torens, de torens dragen klokken, de meisjes dragen rokken, oude wijven die kunnen kijven dragen schorteldoeken. Met een simpel wijsje, verwant aan Sinterklaas kapoentje.

Volksdevotie?
De meeste mensen stonden verwachtingsvol klaar als we aanbelden, luisterden naar onze liedjes en als beloning kregen we wat snoepgoed. Het was ook nog spannend, want we hadden echte kaarsjes in de lampions. Ouders moesten goed opletten dat er niets in de fik vloog. Een avond, waar we naar uit keken. En al het snoep dat we ophaalden maakte het extra feestelijk. Maar terugkijkend: kan je het wel een vorm van volksdevotie noemen? Het komt er uiteraard wel uit voort, net als het Sinterklaasfeest. Overigens was in de Middeleeuwen Sint Maarten populairder dan de Goedheiligman.

Mantel
Als kind leerde mijn vader me wel het verhaal van Sint Maarten. De Romeinse soldaat die in Frankrijk te paard bij de poort van Amiens aan kwam en er een kleumende bedelaar aantrof. Hij pakte zijn zwaard, sneed zijn rode mantel door midden en gaf de helft aan de arme man. Later zag hij in een droom Christus die zijn mantel droeg. De soldaat Martinus besloot zich te bekeren en schopte het zelfs tot bisschop, al was hij daar niet op uit geweest, leerde ik. In de kerk van Hoogland wordt het verhaal van de heilige Martinus ook enthousiast door een groep kinderen uitgebeeld. Na afloop zie we een aantal van hen ook nog langs de deuren gaan. Het zingen is wat magertjes, slechts een enkel kort liedje, maar snoep krijgen ze wel.

Patroonheilige Utrecht
Die traditie leeft nog steeds in veel Sint-Maartensparochies in het land, en dat zijn er tientallen. Maar ook elders beleeft het feest van deze heilige uit de vierde eeuw een opleving. Al direct na zijn dood in 397 kwam rond zijn graf in de Franse stad Tours de devotie op gang. Maar ook in onze streken. Allereerst in Utrecht, nadat Willibrord er volgens de overlevering in 695 een kerkje bouwde met de H. Martinus als patroonheilige. En nog steeds is Sint Maarten de patroonheilige van de stad. Boven op de spits van de Domtoren staat niet voor niets als windvaan Martinus op zijn paard met de bedelaar, in plaats van de gebruikelijke haan.


De vlag van Utrecht voordat die gehesen wordt

Eens een groot volksfeest
De bisschoppen van Utrecht hebben in de Middeleeuwen erg hun best gedaan om de stad tot een belangrijke bedevaartplaats van Sint Maarten te maken. Zo wisten ze belangrijke relieken, zoals stukjes bot van de heilige uit Tours los te krijgen. Tot aan de Reformatie was 11 november een groot volksfeest in de stad, en de armen werden extra goed bedeeld. Daarna was het uit met de pret. De volgelingen van Calvijn zijn tegen het vereren van heiligen en volkse feesten passen ook niet echt bij hun geloofsbeleving. De gotische Sint-Maartenskathedraal gaat sindsdien simpel als domkerk door het leven.

FC Utrecht
Maar de vlag en het stadswapen van Utrecht hebben de Reformatie overleeft en verwijzen nog steeds naar Sint Maarten: een vlak, schuin in tweeën gedeeld, links onder rood en rechts boven wit, symbool van de halve rode soldatenmantel en het wit van zijn onderkleed. Het rood witte wapen  is nog overal in Utrecht terug te zien. Zelfs in de shirtjes van de spelers van FC Utrecht. Er mogen wel letters op staan van de financiële beschermheer, maar de eigenlijke schutspatroon van de eredivisieploeg is de Heilige Martinus, bisschop van Tours uit de vierde eeuw na Christus. Dat is andere koek. Als de spelers zich dat nou ook gaan realiseren, zie ik nog grote successen in het verschiet.

Wonder
En inmiddels is een wonder gebeurd in de oude bisschopsstad: Utrecht heeft zijn stadspatroon herontdekt. Bleef de verering van de stadpatroon in de vorige eeuw beperkt tot enkele katholieke parochies, met name in de inmiddels gesloten Sint-Martinuskerk aan de Oudegracht, nu hijst zelfs de burgemeester op 11 november ’s morgens om acht uur de rood witte stadsvlag. Tegelijkertijd hangen de leden van het klokkenluidergilde aan de touwen om de 4300 kilo zware Sint-Martinusklok in de domtoren te luiden. Het is de start van tal van activiteiten in de stad, met onder meer  lampionoptochten en zangsessies met Sint-Maartenliedjes voor de kinderen, een feestelijke maaltijd voor de daklozen, uitreiking van de diaconale prijs ‘de mantel’ en een oecumenische vesperdienst in de Domkerk met een glaasje Sint-Maartenslikeur toe. Het is begonnen in 2001 toen een speciaal Martinusberaad werd opgericht met het doel om Utrecht te promoten als dé Sint-Maartensstad van Nederland en om “Sint Maarten als symbool voor de diaconale zorg ten voorbeeld te stellen”. Utrecht, met de dominees voorop, omhelst zijn patroonheilige. Halleluja.