Agora

4 juni 2010 - De film Agora speelt zich af in het antieke Alexandrië, het centrum van de Hellenistische beschaving. De heldin van het verhaal is filosoof. Zij heeft twee grote liefdes: de sterrenhemel en haar geweten. Omdat ze als heidense vrouw invloedrijk is, wordt ze op last van de paus van de Koptische Kerk uit de weg geruimd. 

door Christian van der Heijden

Protest
Veel speelfilms over een ver verleden hebben een boodschap voor het heden. Zo ook Agora van de Chileens-Spaanse regisseur Alejandro Amenábar. Dit oogstrelend drama - based on a true story - is een protest tegen elke vorm van religieus fanatisme en pleitbezorger van gewetensvrijheid en tolerantie.

Hypatia van Alexandrië
Agora vertelt het verhaal van een vrouw die de waarheid liefhad in een snel veranderende wereld. Die vrouw is de filosoof Hypatia van Alexandrië (gestorven in 415), prachtig vertolkt door Rachel Weisz. Bertrand Russell schrijft in zijn History of Western Philosophy over Hypatia: "een gedistingeerde dame, die in een tijd van fanatisme, behoorde tot de neoplatoonse filosofie en haar leven wijdde aan haar talent voor wiskunde."


Rachel Weisz als Hypatia

Intellectuele hart
Hypatia doceerde in het intellectuele hart van het Romeinse Rijk: de door koning Ptolemaeus II Philadelphus opgerichte bibliotheek van Alexandrië in de Nijldelta, waar vele tienduizenden boekrollen waren opgeslagen.

Serapis
In de film vormen Hypatia's studenten, allen van het mannelijk geslacht, een hechte broederschap, waarvan zij het stralende middelpunt is. Haar vader is een hooggeplaatste geleerde van het Musaeum en een priester van de Serapis-cultus. Deze godheid is de voornaamste in het Egyptische pandemonium. In zijn tempel worden nog dagelijks offers gebracht, dit tot grote ergernis van de christenen, wier aantal en macht met de dag toenemen. Het Romeinse Rijk wordt dan al tientallen jaren geregeerd door christelijke keizers.

Parabolanen
Op de agora, het centrale plein van Alexandrië, zorgen de Parabolanen voor opschudding. Deze christelijke orde zet zich niet alleen in voor armen en zieken, maar voert ook een strijd tegen de aanbidding van de Egyptische goden. Onder leiding van patriarch Theophilus maken zij de heidense cultus belachelijk. De Alexandrijnen van het ancien régime pikken dat niet en besluiten de christenen af te slachten. Tijdens het bloedbad op de agora komen ze erachter dat ze de christenen hebben onderschat. De Parabolanen ('zij die zich in het gevaar storten') vechten keihard terug en dringen de heidenen terug in het Serapis-heiligdom (Serapaeum), waar ook de bibliotheek is gevestigd.

Bibliotheek geplunderd
Dagenlang wordt het Serapaeum belegerd, totdat er een keizerlijk bevel wordt uitgevaardigd. Keizer Theodosius biedt de heidenen een vrije aftocht, maar staat tegelijkertijd toe dat de christenen de tempel en de bibliotheek plunderen. Hypatia probeert zoveel mogelijk boekrollen te redden, maar moet lijdzaam toe zien hoe de grootste intellectuele schat ter wereld moet worden prijsgegeven aan de 'God is één' schreeuwende meute.


Sammy Samir als patriarch Cyrillus

Joden
Deze film geeft je een andere kijk op de geschiedenis van de Antieke Kerk dan wat we op de katholieke school hebben geleerd. De mythe is dat de christenen in de eerste eeuwen wreed werden vervolgd. Toen kwam keizer Constantijn de Grote en alles werd beter: de slavernij en de gladiatorenspelen werden afgeschaft, de bloeddorst van het volk nam af, niemand werd meer gekruisigd, geen orgies meer en de naastenliefde groeide. Wat nooit werd verteld, is dat na de Constantiijnse Omwenteling de vervolgden vervolgers werden. En hoe. De Parabolanen schuimen de straten af als een soort Sturmabteilung. Hun vijanden zijn niet alleen de afgodendienaars, maar ook de filosofen en de Joden. Vooral de laatsten moeten het ontgelden. De Parabolanen, aangevuurd door patriarch Cyrillus, houden een pogrom en steken de stapel lijken van de vermoorde Joden in brand. In deze scène wordt duidelijk een link met de Shoah gelegd: het Griekse woord voor 'geheel verbrand' is immers holokaustos.

Maagd en martelares
Tussen alle slachtpartijen door blijft Hypatia trouw aan haar grootste liefde: de sterrenhemel. Zij beproeft oude en nieuwe theorieën over de banen van de planeten aan het firmament. Als ze op het punt staat haar ontdekking wereldkundig te maken dat de planeten niet in een cirkel maar in een ellips om het centrum van het heelal draaien, slaat het noodlot toe. Patriarch Cyrillus (jawel, Sint Cyrillus van Alexandrië) besluit op basis van de Eerste Korinthiërsbrief van Paulus dat vrouwen zich voortaan koest moeten houden. Dus moet Hypatia, die zich niet wil laten dopen, het zwijgen worden opgelegd. Haar invloed op de Romeinse prefect Orestes, een oud-student en bewonderaar van haar, is Cyrillus een doorn in het oog. Uiteindelijk valt ze op gruwelijke wijze ten prooi aan de Parabolanen. Ze sterft als een christelijke heilige: als maagd en martelares. Maagd, omdat ze vanwege haar begeerte naar wijsheid nooit een man heeft bekend; martelares, omdat ze tot het uiterste toe de stem van haar geweten heeft gevolgd.

Intelligente beeldtaal
Agora is een mooie film. Het antieke Alexandrië met de kolossale vuurtoren en de schitterende Egyptische en Helleense architectuur is subliem in beeld gebracht. De beeldtaal is intelligent en heeft actuele betekenis. Voorbeeld: prefect Orestes huilt omdat hij is gezwicht voor de macht van Cyrillus. Op de achtergrond staat het symbool van het machtige Rome: de wolvin die Romulus en Remus zoogt. Zo verbeeldt regisseur Amenábar hoe het politieke gezag het moet afleggen tegen het religieuze fanatisme. Hij heeft wellicht gedacht aan hedendaagse regeerders van landen waar de fundamentalisten voortdurend op de loer liggen, klaar om de macht over te nemen.

Scheiding kerk en staat
Voor christenen die nog steeds geloven in de mythe van de Constantijnse Omwenteling is Agora moeilijk te verteren. Het atheïsme van Hypatia wordt zowat verheerlijkt en het Koptische christendom als achterlijk weggezet. Agora lijkt me zeker ongeschikt als middel tot evangelisatie, tenzij je wilt laten zien dat het voor een waarachtig christendom goed is als kerk en staat gescheiden zijn.

Vaticaan
Wie na het zien van deze film meent dat de kerk de aartvijand was van de Griekse filosofie, verkeert in grote dwaling. En wat betreft Hypatia, schilder Raffaello Sanzio heeft haar opgenomen in de eregalerij van zijn School van Athene, te zien in het Vaticaan.