Zwarte zon
27 maart 2010 - De historische roman Zwarte zon van Andrea Camilleri gaat over het turbulente leven van de 400 jaar geleden gestorven kunstschilder Caravaggio.door Barbara Trappenburg
Moord en meesterwerken
Je hoeft de schilder Caravaggio maar even te googelen en de tegenstrijdigheden over zijn roerige leven vliegen je om de oren. Feit is: hij heeft iemand gedood en moest daarna vluchten. Maar de
ware toedracht? Caravaggio is ook de man die een nieuwe schilderstijl introduceerde en vele meesterwerken naliet. Andrea Camilleri heeft in Caravaggio een uitstekend onderwerp voor zijn
historische roman gevonden. Het boek licht een tipje van de sluier op, maar roept meer vragen op dan het beantwoordt. Desondanks: de moeite waard!
Caravaggio’s werk
Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571-1610) werd als elfjarige wees en ging in de leer bij een Milanese schilder. Zo’n 10 jaar later
vertrok hij naar Rome, waar hij als leerling vooral stillevens schilderde. Zijn werk hoort tot de vroege barok. Typerend is de lichtinval en het kleurgebruik. Het is realistisch en
zinnenprikkelend. Caravaggio liet vele topstukken na, waarvan een aantal te bewonderen is in kerken in Rome: Santa Maria del Popolo, Sant’ Agostino en San Luigi del Francesi.
Unieke aantekeningen
Camilleri schetst in een paar pagina’s een land of, beter, een eiland waarvan de cultuur zo anders is dan de onze dat je Siciliaan moet zijn om de ongeschreven regels te kunnen
interpreteren. Hij voert in Zwarte zon zichzelf op als personage. Hij krijgt op Sicilië de unieke kans om oorspronkelijke aantekeningen van Caravaggio in te zien. Een gebeurtenis
met veel geheimzinnigheden omgeven. Door omstandigheden heeft hij maar één middag de tijd. Zwarte zon geeft een impressie van wat Camilleri die middag heeft kunnen
redden.
Op de vlucht
De schilder Caravaggio leidde een onstuimig leven. Hij was een heetgebakerde man, die zichzelf voortdurend in moeilijkheden bracht. In Zwarte zon worden de laatste jaren van zijn leven
beschreven. Hij is uit Rome gevlucht, nadat hij een man heeft gedood. Op Malta probeert hij zijn doodsvonnis te ontlopen. Zijn rebelse karakter brengt hem daar opnieuw in de problemen en in de
gevangenis. Met behulp van zijn goede vriend Mario Minniti weet hij te ontsnappen. Maar de hernieuwde vrijheid brengt hem weinig rust. Camilleri voert hem op als een hallucinerende man met een
nachtmerrieachtig bestaan. Caravaggio blijft wel meesterwerken produceren (bijvoorbeeld De onthoofding van Johannes de Doper (1608) en David met het hoofd van Goliath (1610);
voor Goliath gebruikte hij zichzelf als model).
Detail van 'David met het hoofd van Goliath'
Symboliek zwarte zon
De titel van het boek, Zwarte zon, verwijst naar het ontbreken van licht in Caravaggio’s schilderijen. Er is geen daglicht, geen zonneschijn. Maar de zwarte zon heeft ook een
symbolische betekenis: het aanschouwen van de zwarte zon was een beruchte duivelse activiteit. ‘Als de zon het leven is, dan is de zwarte zon de dood (…).’ Caravaggio
realiseert zich dat zijn hele leven in het teken van de zwarte zon heeft gestaan. Dat was zo bij zijn geboorte en zou altijd zo blijven.
Andere kijk op schilderijen
Zwarte zon heeft zijn waarde doordat het je anders laat kijken naar het werk van Caravaggio. In het boek zijn twaalf reproducties opgenomen, met citaten uit de tekst: bijvoorbeeld over
De Madonna van de Pelgrims/De Madonna van Loreto (1603-1604) en De begrafenis van de heilige Lucia (1608). Daardoor zie je vooral de mensen die afgebeeld zijn en niet wie zij
verbeelden. Camilleri voorziet de beschreven schilderijen van een achtergrond. Soms een afwijkend standpunt, passend bij het dwarse karakter van de schilder. Over De opwekking van
Lazarus (1609): ‘(…) ik antwoordde hem dat de dood voor Lazarus misschien wel een bevrijding had kunnen zijn van al het kwaad op deze aarde. En dat een terugkeer naar het leven
voor hem in dat geval geen aangename aangelegenheid was.’
Taalgebruik
Zwarte zon laat twee mensen aan het woord. De schrijver Camilleri en de schilder Caravaggio. De Italiaanse versie verscheen in 2007. In het origineel is het onderscheid in taalgebruik groter,
is mijn indruk. Het taalgebruik in het Italië van de 17e eeuw versus het hedendaagse Italiaans. In de Nederlandse vertaling blijft van dat contrast weinig over. Onhaalbaar misschien, maar
daardoor minder authentiek. Caravaggio bedient zich via Camilleri af en toe van tuttig taalgebruik: ‘Een paar dagen later heeft die akelige ridder van justitie aan broeder Rafaele verteld
(…)’. In de persoonlijke aantekeningen van een ruig type als Caravaggio verwacht je minder subtiele bewoordingen.
Fragmentarisch
Het boek is fragmentarisch. Zo is het opgezet. En dat is ook meteen het belangrijkste bezwaar. Een kijkje in de belevingswereld van Caravaggio is intrigerend. Maar je wilt vooral meer weten,
meer, meer, meer. Knap is hoe Camilleri met losse flarden de behoefte aan een completer verhaal creëert.
Prachtig boekje
Sint Hiëronymus prijkt op het omslag van Zwarte zon. Het is een prachtig, ingebonden boekje. Met extra’s: in het hart van het boek twaalf full colour reproducties, met
citaten. Achterin landkaarten van Italië en Malta, waarop cruciale locaties aangegeven zijn. Plus een toelichting met meer feitelijke informatie van historicus Han van Bree. De tekst van
Camilleri is cursief gezet, zodat die te onderscheiden is van Caravaggio’s aantekeningen.
Auteur
De Italiaanse auteur Andrea Camilleri (1925) heeft een grote staat van dienst. Hij werkte onder meer als regisseur en scenarioschrijver. Sinds 1945 publiceert hij verhalen en gedichten. In 1978
publiceerde hij zijn eerste boek. Vanaf 1994 is hij succesvol met detectives over commissaris Montalbano. Camilleri beschikt over zelfspot. In Zwarte zon voert hij een fan van zijn
werk op. Een vrouw die in de laatste maanden van haar leven afleiding en vermaak vindt in zijn boeken: ‘(…) als mijn boeken op deze manier ergens toe hadden gediend, waren ze dus
ook weer niet zo nutteloos, zoals veel critici wel beweerden.’
Overzichtstentoonstelling Caravaggio
Nog tot en met 13 juni is in Rome een grote overzichtstentoonstelling van Caravaggio’s werk te zien (Scuderie del Quirinale). De prachtig ingerichte zalen geven de schilderijen alle
ruimte. De zalen zijn niet verlicht, waardoor de doeken er nog meer uitspringen. Maximaal effect. De tentoonstelling onderscheidt 3 periodes in Caravaggio’s leven: 1. La
giovinezza (jeugd), 1592-1599; 2. Il successo (succes), 1600-1606; 3. La fuga (vlucht), 1606-1610. Het boekje van Camilleri gaat over deze laatste periode. Een
waardevolle aanvulling op de tentoonstelling. Het verandert je blik.
foto: Barbara Trappenburg
ISBN: 978 90 5429 296 8
€ 20,00
Barbara Trappenburg studeerde letteren in Groningen. Ze werkt als journalist, tekstschrijver, redacteur en recensent.
