Boekrecensie: 'Spreuken over de fundamenten'

3 juni 2009 - Het boekje Spreuken over de fundamenten is een mooie bundel van joodse wijsheden, in een prikkelende en eigenwijze vertaling van Marcel Poorthuis en Leo Mock. Aldus onze recensent Frank G. Bosman.


Als ik niet voor mijzelf ben, wie is voor mij?
En als ik er alleen voor mezelf ben, wat ben ik?
En als niet nu, wanneer dan?
(Spreuk 1,12)

Zo op het eerste gezicht lijkt bovenstaande spreuk afkomstig uit een boek als De Celestijnse Belofte of uit Rhonda Byrnes bestseller The Secret. Het is echter een spreuk van de joodse wijsgeer Hillel de Oudere (circa 110 v. Chr.-10) in de ‘eigen-wijze’ vertaling van Marcel Poorthuis en Leo Mock. In het boekje Spreuken over de fundamenten vertalen beide auteurs het joodse tractaat Pirké Avot. Deze spreukenverzameling is onderdeel van de rabbijnse overlevering bekend als Misjna (afgerond 2e eeuw AD).

Universele wijsheid
De spreuken bevatten een universele wijsheid, die niet bij de grenzen van het jodendom stopt. De subtitel van het boek - Joodse wijsheid voor de mensheid - geeft dat heel direct aan. Bisschop Ad van Luyn van Rotterdam merkte bij de boelpresentatie terecht op: “De ware wijsheid, die van God komt, is geen geïsoleerde wetenschap, geen geheime leer voor ingewijden. Ware wijsheid bevrijdt mensen en wijst ze de weg naar elkaar en zo ook naar God zoals de Bijbel ons leert.”

Levenskunst
De spreuken gaan over etiquette, levenskunst, fatsoen en moraal, maar ook over de eerbied voor de Allerhoogste. Sommige spreuken zijn verrassend actueel:

Pas op met machthebbers.
Ze zijn alleen vriendelijk tegen je uit eigenbelang.
Zolang ze ervan profiteren lijken ze een vriend
Maar wanneer je ze echt nodig hebt, zijn ze er niet.
(Spreuk 2,3)

Verborgen betekenissen
Poorthuis en Mock hebben echter niet zo maar vertaald: "Onze vertaling is een eigen vertolking van de oorspronkelijke Hebreeuwse spreuken. We hebben elke spreuk beluisterd op verborgen betekenissen." Over sommige vertalingen hebben ze naar eigen zeggen heel lang moeten nadenken, maar het 'inclusief vertalen' levert vaak mooie zinnen op:

De Ziener ontving de Wijsheid op de dorre berg
En gaf haar door aan zijn geliefde leerling,
En de geliefde leerling aan de Ouderen,
En de Ouderen aan de profeten,
En de Profeten gaven haar door
Aan de Mensen van de Grote Vergadering.
(Spreuk 1,1a).

Mozes en Jozua
In de traditionele vertalingen gaat het om Mozes die op de berg Sinaï de Tora uit Gods handen ontvangt. Mozes geeft de Wet door aan Jozua, die het vervolgens weer doorgeeft via de ouderen en de profeten aan de leden van de volksvergadering, en daarmee aan het hele volk van Israël. Door de specifiek joodse context weg te laten, breken de vertalers de tekst open voor een veel breder publiek. Sommige critici zullen echter not amused zijn met vrijheden die de vertalers zichzelf gegeven hebben.

Evangelie
Interessant aan deze manier van vertalen is ook dat de nu opduikende 'geliefde leerling' (uit Poorthuis en Mocks vertaling) direct associaties oproept met een vergelijkbaar figuur uit het Evangelie van Johannes. Hiermee wordt – onbedoeld – treffend geïllustreerd dat Pirké Avot in dezelfde periode is ontstaan als toen Jezus predikte en het Nieuwe Testament werd opgeschreven. In recente studies is reeds gebleken dat jodendom en christendom pas veel later uit elkaar zijn gegaan dan vaak gedacht wordt. Het rabbijnse jodendom en het vroege christendom lijken veel op elkaar, vooral in dit soort wijsheidsliteratuur.

Lucebert
De vertaling van het tweede gedeelte van spreuk 1,1 is ook creatief gevonden.

Wees voorzichtig met oordelen
Want de werkelijkheid is vaak anders dan het lijkt.
En breng veel leerlingen op de been,
Want zij zijn dragers van wijsheid.
En maak een heg om de wijsheid,
Want alles van waarde is weerloos.
(Spreuk 1,1b)

De auteurs voegen steeds een regel toe aan de oorspronkelijke tekst die gaat over oordelen, kennisoverdracht en de 'heg om de Wijsheid'. Hierin leggen de auteurs de betekenis van de aanbevelingen uit. Zo wordt je oordeel vaak vertroebeld doordat je niet alles even helder ziet. En als je geen leerlingen hebt om de wijsheid die je gevonden hebt te verspreiden, dan is je kennis (en je moeite) nutteloos geweest. De 'heg om de Wijsheid' (of 'Tora') is een mooie gemeenplaats in het rabbijnse jodendom. Gods wet dwingt zo'n eerbied af dat je jezelf meer verbiedt en tot meer verplicht dan strikt gezien noodzakelijk is, alles om te voorkomen dat je de Wet zelf overtreedt. De 'uitleg' van Poorthuis en Mock bij deze 'heg' is op zich al een mooie vondst: 'Alles van waarde is weerloos'. Hoewel de auteurs geen bron vermelden gaat het mijn inziens hier om een verwijzing naar één van de beroemdste gedichten van Lucebert. Daardoor opent zich de 'zachtheid' van de joodse Wet, die terecht als 'Wijsheid' wordt vertaald. God heeft geen leger om zijn Wet af te dwingen. God moet het van de aantrekkelijkheid van zijn wijsheid hebben. En hiermee is die wijsheid overrompelend weerloos geworden. Het volgen van Gods wijsheid is een beloning in zichzelf, zo is in meer dan een spreuk te lezen.

Wees niet als dienaren die hun meester dienen
Met het oog op een beloning,
Want dan dien je jezelf.

Maar wees als dienaren die hun meester dienen
Zonder oogmerk van een beloning,
Want dat is ware liefde.

En laat het ontzag voor de Allerhoogste je bezielen.
(Spreuk 1,3)

Spreuken over de fundamenten is een mooie bundel van joodse wijsheden, in een prikkelende en eigenwijze vertaling.

Spreuken over de fundamenten. Joodse wijsheid voor de mensheid, ingeleid en vertaald door Leo Mock en Marcel Poorthuis, Amphora Books: Amsterdam (2009), 111 pagina's, 978-90-6446-058-6, € 15,00.

Drs. Frank G. Bosman is theoloog en verbonden aan de Faculteit Katholieke Theologie van de Universiteit van Tilburg. Zie zijn weblog: www.goedgezelschap.eu.