Boekrecensie: Genie of misgeboorte

14 maart 2009

Over Paulus, die 2000 jaar geleden werd geboren, is weer een nieuw boek verschenen: Genie of misgeboorte. Zeven vooroordelen over de apostel Paulus. Auteur is prof. Patrick Chatelion Counet. Deze Nederlandse nieuwtestamenicus komt met een verrassende interpretatie van controversiële Paulus-teksten.

door Frank G. Bosman

Niet geliefd
“Paulus is geen geliefd auteur!” Chatelion Counet valt met de deur is huis. Volgens hem zouden veel christenen maar wat graag zijn homo- en vrouwonvriendelijke brieven uit de bijbel scheuren. Wat volgt is een unieke opsomming van negatieve opvattingen aangaande de ‘apostel van de volkeren’: “de fanaat, de ophitser, de demagoog, de drammer, de verrader, de Romeinse spion, de verkrachter van het christendom.” Niet geheel onvoorspelbaar is Chatelion Counet het hier niet mee eens: “Zijn brieven zijn het waard gelezen te worden, tot aan het einde der tijden.”

Paradoxen
Chatelion Counets Genie of misgeboorte is een van de vele boeken over de Paulus in dit naar hem genoemde jaar. Wat zijn boek echter boven de andere doet uitsteken, is zijn frisse schrijfstijl en heldere betoogtrant. Tevens geeft hij blijk van een goede kennis van de huidige wetenschappelijke Paulusdiscussie. Dat hij moeilijke zaken makkelijk kan uitleggen, heeft hij al bewezen in zijn bijdragen en redactiewerk aan Christendom voor dummies (2002). In zijn nieuwste boek presenteert Chatelion Counet zeven 'Paulijnse paradoxen'. Is hij nu de volgeling van Jezus of de feitelijke stichter van het christendom? Is zijn schrijven fundamenteel joods of is hij een proto-antisemiet? Is het beroep dat velen op hem doen om homoseksualiteit en vrouwenemancipatie te veroordelen terecht? Is hij een manager of een mysticus, een rouwdouwer of een man van gebed?

Triviaal geneuzel
Chatelion Counet bedient zich van een voor zijn lezers heel prettig retorisch stramien. Hij behandelt per hoofdstuk eerst de positieve passages uit Paulus' brieven. Dat lijkt misschien apologetisch en voorspelbaar, maar Chatelion Counet zet daar direct passages bij van de 'andere Paulus'. Op deze manier ontstaat een soort 'gesprek' tussen 'fans' en critici van Paulus. In het hoofdstuk over Paulus vermeende vrouwenhaat adstrueert Chatelion Counet de 'bevrijdende, feministische' Paulus aan de hand van zijn passages over Prisca, Aquila, Febe, Tryfena en Tryfosa, en Junia (die eeuwenlang voor een man versleten is). Deze vrouwen hadden een vooraanstaande positie in de jonge kerk en Paulus lijkt dat prima te vinden. Gebaseerd op zijn radicale eschatologie ('Jezus komt morgen!') vindt Paulus het triviaal geneuzel om nog bezig te zijn met verhoudingen tussen mannen en vrouwen, rijken en armen, vrijen en slaven. "U bent allen één in Christus Jezus." (Gal. 3,28) Voor de niet-christelijke buitenwacht stelt Paulus voor om de oude gezagsverhoudingen te blijven 'veinzen'.

Seksistisch?
Dan bespreekt Chatelion Counet ook de 'seksistische Paulus', de man die vindt dat vrouwen hun mond moeten houden, onderdanig aan de man dienen te zijn (tweemaal 1 Cor. 14,33-36) en een sluier moeten dragen (11,4-6). Om de wrijving tussen de feministische en de seksistische Paulus op te heffen, stelt Chatelion Counet (mede op basis van andere exegeten) een andere vertaling van de gewraakte passages voor, gebaseerd op het gegeven dat de oude Griekse manuscripten geen interpuncties als punten, aanhalings- of vraagtekens kenden. Vergelijk de 'traditionele' vertaling (in dit geval de Willibrordvertaling 1995 van de KBS) met die van Chatelion Counet:

Vergelijking
Willibrordvertaling van 1 Cor. 14,33-36: Zoals in alle gemeenten van de heiligen moeten de vrouwen in uw bijeenkomsten hun mond houden. Het is hun niet toegestaan het woord te nemen; zij moeten ondergeschikt blijven, zoals trouwens de wet voorschrijft. Willen zij iets te weten komen, dan moeten zij er thuis hun man maar naar vragen; een vrouw hoort nu eenmaal niet in de gemeente het woord te voeren. Is Gods woord soms van u uitgegaan? Is het alleen tot u doorgedrongen?

Chatelion Counet zet slechts een andere interpunctie neer en komt dan tot: Jullie, Korinthische mannen schrijven mij: 'Vrouwen moeten in uw bijeenkomsten hun mond houden? Is het hun niet toegestaan het woord te nemen? Moeten zij ondergeschikt blijven, zoals de Wet voorschrijft? Moeten zij het thuis hun man maar vragen als ze iets te weten willen komen? Hoort [volgens u] een vrouw niet in de gemeente het woord te voeren.' Pardon? Is het Woord van God soms van u uitgegaan? Is het alleen tot u [mannen]  doorgedrongen?

Gladstrijken
Een zeer intrigerende wijze van exegetiseren. En Chatelion Counet gebruikt het nogal vaak als het hem uitkomt. En daar wringt nu zo'n beetje de enige schoen in het hele boek, wat mij betreft. Ik word enigszins wantrouwig als aan een auteur minder welgevallige schriftpassages worden 'gladgestreken' met historisch en/of filologische ingrepen. Het gevaar is immers niet ondenkbeeldig dat de auteur zich van tevoren reeds een beeld van, in dit geval Paulus, heeft gevormd, en vervolgens selectief die teksten uitkiest die dit beeld ondersteunen. De 'moeilijke' teksten worden dan vervolgens omgebogen in de richting van de andere bijbelse vindplaatsen.

Anonieme redacteurs
Hetzelfde gevaar schuilt in Chatelion Counets veelvuldige gebruik van het 'redactie-argument'. Als een Pauluspassage een negatief beeld over hem schetst, ligt dat volgens Chatelion Counet vaak aan latere redacteuren. Deze schreven na Paulus' dood brieven in zijn naam, maar met een eigen theologische agenda (Titus, Filemon). Jezus' komst liet op zich wachten, dus Paulus' radicale eschatologie begon steeds meer te schuren met de Romeins-Griekse patriarchale samenleving. Paulus' boodschap van eenheid-in-de-gemeente moest worden aangepast. Daarvoor grepen deze tweede generatie Paulusleerlingen soms in in de tekst van hun leermeester. Ook hier geldt: het kan gevaarlijk zijn als onwelgevallige passages kaltgestellt kunnen worden door ze aan een latere anonieme redacteur toe te schrijven.

Besluit
Toch is Chatelion Counets boek een genot om te lezen en zijn z'n voorstellen om bepaalde moeilijke Paulijnse teksten op een andere manier te vertalen en te begrijpen, meestal overtuigend. Iedereen die denkt dat hij of zij Paulus goed kent, kan hier zijn hart ophalen. Iedereen die moeite heeft met Paulus' vermeende extremisme kan hier een tegengif vinden. Alleen… na het lezen van Chatelion Counets beschaafde en gepolijste Paulus verlang ik wel eens terug naar die onbegrijpelijke brulboei, die - zó menselijk - dan weer het ene en dan weer het andere zegt.

Auteur
Prof. mr. dr. P.J.E. Chatelion Counet (1954) is bijzonder hoogleraar op de leerstoel 'De Bijbel in de Nederlandse cultuur' aan de Faculteit der Geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam (UvA). De leerstoel is ingesteld vanwege de Stichting Bijbels Museum. Van zijn hand kwamen ook: Brieven van Bernadette (2008), De brieven van Petrus en Judas (2006) en De werkelijke Jezus: Jezus: Griek, Jood, mens, God (2003).

Patrick Chatelion Counet, Genie of misgeboorte. Zeven vooroordelen over de apostel Paulus, KBS: ’s-Hertogenbosch (2009), ISBN 9789061731382, prijs € 16,50

De recensent is drs. Frank G. Bosman. Hij is theoloog en verbonden aan de Faculteit Katholieke Theologie van de Universiteit van Tilburg. Zie zijn weblog: www.goedgezelschap.eu.