'Il Divo' over de Italiaanse staatsman Andreotti

Eerst googelen
Il Divo van regisseur Paolo Sorrentino, die 26 maart in Nederland in première ging, is een vermakelijk politiek drama. Wie van Italië houdt, moet zeker gaan kijken. Het is wel aan te raden, eerst wat te googelen. Want zonder je vooraf te verdiepen in de geschiedenis van het naoorlogse Italië, is de film moeilijk te volgen. Wie daar geen zin in heeft, zal echter niet in het verhaal verdrinken. Bij aanvang van de film wordt men rap bijgespijkerd met korte overzichten van historische feiten. Het is dan wel opletten geblazen. Wie het dan nog steeds niet kan volgen, zal niettemin geboeid blijven kijken. Want Il Divo is naast een politiek drama, vooral ook een komedie.


Toni Servillo als Giulio Andreotti (l) en de echte senator Andreotti (r)

Doortrapte konkelaars
Italië is misschien wel het merkwaardigste land van Europa. Het leuke is dat Italianen dat zelf ook lijken te vinden. Regisseur Sorrentino in ieder geval wel. Hoewel zijn film vergeven is van terreurdaden, maffia-aanslagen en zelfmoorden, is het een feest om te zien hoe doortrapte konkelaars en gelikte macho's elkaar bestrijden in de politieke arena. En op de achtergrond speelt de Katholieke Kerk een niet weg te denken rol. Niet alleen in de rituelen die zij verschaft - zo zien we in de film hoe een priester voorafgaande aan een vergadering een lege senaatszaal met wijwater zegent -, maar ook als bewaarster van gevaarlijke geheimen. 

Zondaar uit roeping
Italië is een land van heiligen en zondaars. Hoofdpersoon Giulio Andreotti beschouwt zichzelf als een vroom katholiek en een zondaar. De gebochelde staatsman, prachtig vertolkt door Toni Servillo, is zondaar uit roeping. Hij meent dat de wereld in de greep is van het kwaad. De geslepen politicus is ervan overtuigd dat een christendemocraat pacten met de duivel moet sluiten omwille van het heil der natie. "Het goede heeft het kwade nu eenmaal nodig", zegt hij tegen een intimus.

Roomse gluiperd
Il Divo ('de ster', 'de goddelijke') toont het fenomeen Andreotti op het hoogte- en dieptepunt van zijn macht. Hij is het prototype van wat Hollandse papenhaters een 'Roomse gluiperd' plegen te noemen. Hij wordt neergezet als een gevreesd mannetje dat slappe handjes geeft, altijd migraine heeft, zich op zeer merkwaardige wijze voortbeweegt en over een dodelijk sarcasme beschikt. Daarnaast zien we hem ook als een gelovige katholiek, die regelmatig gaat biechten, in stilte bidt en zich zegt over te geven aan de wil van God. Het mooiste van zijn personage is zijn zelfspot. Dat blijkt uit uitspraken die Andreotti in werkelijkheid ook gedaan heeft, zoals "Ik heb geen kleinde ondeugden" en "De moeilijkste dictatuur om te haten is die van jezelf." Zelfspot komt voort uit zelfkennis: "De gemeenheid van een goed mens is zeer gevaarlijk."


Diner van de Andreotti-factie

Zevende kabinet
De film bestaat uit een proloog, vier aktes en een epiloog. De eerste akte gaat over het aantreden van het kabinet-Andreotti op 13 april 1991. Na de Tweede Wereldoorlog zat hij in vele regeringen, acht keer als minister van defensie, vijf keer als minister van financiën en achtmaal als minister van andere departementen. In 1991 wordt hij voor de zevende keer minister-president.

Andreotti-factie
Grote machtsfactor achter het nieuwe bewind is de zogenoemde Andreotti-factie binnen Democrazia Cristiana. Meesterlijk is de scène waar ze één voor één op het Quirinaal arriveren om zich te voegen bij de pas aangetreden Presidente del Consiglio dei Ministri ('voorzitter van de ministerraad'). De groep bestaat uit schurkachtige mannen met een bijnaam: Paolo Cirino Pomicino alias 'de Minister'; Franco Evangelisti alias 'de Citroen'; Giuseppe Ciarrapico alias 'il Ciarra'; Vittorio Sbardella alias 'de Haai'; Alvo Lima alias 'Zijne Excellentie'; en kardinaal Fiorenzo Angelini alias 'Zijne Gezondheid'. De laatste bijnaam is een Italiaans woordgrapje. De paus is natuurlijk Sua Santità ('Zijne Heiligheid') en Angelini werd gekscherend Sua Sanità ('Zijne Gezondheid') genoemd. Hij was namelijk van 1985 tot 1996 president van de Pauselijke Raad voor het Pastoraat in de Gezondheidszorg.

Moord op Falcone
De tweede akte speelt zich af in het jaar 1992 waarin er twee moorden worden gepleegd. De eerste is op Alvo Lima, burgemeester van Palermo en lid van de Andreotti-factie. De Cosa Nostra laat hem doodschieten als een waarschuwing aan het adres van de premier. Die moet eraan herinnerd worden dat hij niet om de Siciliaanse maffia heen kan. De tweede moord is op de legendarische maffiabestrijder, rechter Giovanni Falcone. Indrukwekkend is de scène waarin de moedige aartsbisschop van Palermo, kardinaal Pappalardo, bij Falcones uitvaart een donderpreek tegen de maffia houdt. Minstens zo indrukwekkend is Andreotti te zien kijken naar de historische tv-beelden van Falcones weduwe. Die zegt bereid te zijn de moordenaars van haar man te vergeven als ze zich maar bekeren. ('Maar ze veranderen nooit, nooit'). Beide moorden zijn een voorbode van de val van het kabinet, een jaar nadat het was aangetreden.

 
Donderpreek tegen de maffia

'Het Beest' gearresteerd
Akte drie begint met de arrestatie van Toto 'het Beest' Riina, de hoogste baas van de Cosa Nostra, il capo dei tutti capi. Dat was mogelijk dankzij zijn chauffeur Tommaso Buscetta, een spijtoptant die als een van de eerste de omertà (zwijgcode van de maffia) verbrak. Het is Buscetta die tegenover het openbaar ministerie van Palermo verklaart dat Andreotti heimelijk contact met 'het Beest' had. Dat leidt tot het gerechtelijk onderzoek naar Andreotti's connecties met het Siciliaanse misdaadsyndicaat. Il Divo lijkt ervan uit te gaan dat deze feitelijk waren. We zien in een sleutelscène hoe een nerveuze Andreotti tot Riina nadert om hem te kussen. Hun deal: de Cosa Nostra helpt de christendemocraten in Zuid-Italië aan een verkiezingsoverwinning en Andreotti frustreert op zijn beurt de maffiabestrijding.

Veroordeling vernietigd
Om een lang verhaal kort te maken, Andreotti wordt vervolgd, maar uiteindelijk in 2003 in hoger beroep vrijgesproken omdat zijn vergrijpen (onder andere het laten vermoorden van journalist Mino Pecorelli) verjaard zijn. De oud-premier en 'senator voor het leven' werd dus niet onschuldig verklaard, maar vrijgesteld van strafvervolging wegens juridische beletselen. Andreotti, inmiddels 90 jaar oud, is ondanks deze niet weg te poetsen smet nog altijd politiek actief. Hij is onder meer lid van een speciale senaatscommissie voor de bescherming en bevordering van de mensenrechten. Op de Italiaanse televisie is hij nog regelmatig te zien als gast in talkshows.

Stoïcijns in de chaos
Il Divo vertelt een zeer gecompliceerd verhaal. Het legt verbanden tussen communistische terreurbrigades, vrijmetselaars, de Amerikaanse geheime dienst, de maffia, het Vaticaan en de Italiaanse christendemocratie. Dat doet regisseur Sorrentino met een prachtige, geestige beeldtaal. Zelfs de meest gruwelijke moorden worden volgens de strakke wetten van de Italiaanse esthetiek in beeld gebracht. Steeds is het centrale camerapunt het gelaat van Andreotti, die temidden van de chaos immer stoïcijns blijft. Schitterend voorbeeld daarvan is het feestje ter ere van het zevende kabinet-Andreotti. Een Braziliaanse sambaband zweept alle genodigden in het paleis van de premier op tot zwoele dansbewegingen. Lange, rondborstige vrouwen wiegen hun heupen en proberen in de smaak te vallen bij de stijf in het pak hossende bewindslieden. Te midden van dit carnaval houdt er één het hoofd koel: Giulio Andreotti, reeds bezig aan de politieke touwtjes te trekken.

Da da da
De muziek van Il Divo is niet onaangenaam. De originele filmmuziek van Teho Teardo wordt afgewisseld met Vivaldi, Sibelius en Saint-Saens, maar ook met electro-nummers als Nux Vomica en uiteraard sentimentele popsongs van eigen bodem. Op het allerlaatst, als het publiek door de geschreven epiloog wordt ingelicht over de afloop van de processen tegen Andreotti, klinkt Da Da Da ich lieb dich nicht du liebst mich nicht aha aha aha. Deze Duitse megahit uit 1982 van de band Trio onderstreept dat Il Divo inderdaad een komedie is.