Filmrecensie: Doubt

26 februari 2009

Doubt is een film die er door zijn ambiguïteit uitspringt in het door misbruikschandalen geteisterde Amerika.  Zelfs de in opspraak geraakte bisschop Williamson schreef op zijn blogspot Dinoscopus een recensie over de film die vijf Oscar-nominaties in de wacht sleepte. Hieronder de recensie van katholieknederland.nl.

Gevangenis
Het zijn de jaren zestig van de vorige eeuw, een tijd van grote veranderingen in de Kerk en in de (Amerikaanse) samenleving. De tijd van het Tweede Vaticaans Concilie, de moord op president Kennedy en de Civil Rights Act. Een tijd van onzekerheid en twijfel. Het zijn de dagen waarin de strenge zuster Aloysius een katholieke school in The Bronx in New York bestuurt als was het een gevangenis.

Schandpaal
De jonge geschiedenisdocente, zuster James, bemerkt dat er een speciale band bestaat tussen Donald Miller, de enige zwarte leerling van school, en pastoor Flynn, een gezette priester en joviale mensenvriend. Als zij op een dag aanwijzingen krijgt dat er misschien dingen gebeuren die niet in de haak zijn, meldt ze dat weifelend bij zuster Aloysius. Die maakt er vastberaden een persoonlijke zaak van dit vermeende kwaad uit te roeien en de schuldige aan de schandpaal te nagelen. Haar ijver voor de waarheid stuit in de film op de merkwaardige ondoorzichtigheid van de sympathieke pastoor.

Pulitzer Prize
Doubt is gebaseerd op het toneelstuk Doubt: A Parable (2004) van regisseur John Patrick Shanley, waarmee hij in het jaar daarop de Pulitzer Prize won. Dat de film in oorsprong een toneelstuk is, is goed te merken aan de concentratie op de dialogen en de psychologie van de belangrijkste karakters.

Bloedeloos
De bloedeloze en immer tussen haar tanden sprekende zuster Aloysius (fenomenaal neergezet door Meryl Streep, die in deze rol genomineerd werd voor een Oscar) is niet bepaald sympathiek, maar zeker niet ontdaan van menselijkheid, nobele bedoelingen en zelfs humor, al komen haar grapjes niet aan. Het hoofd van de school heeft veel levenservaring, maar is ook cynisch geworden. Het lijkt erop dat zij de verdenkingen tegen Flynn gebruikt om zijn moderne opvattingen te bestrijden.

Homoseksueel?
Pastoor Flynn (een aimabele Philip Seymour Hoffman) kan als humane bon vivant rekenen op de sympathie van de leerlingen, zijn parochianen en zeker ook van de kijker. Toch heeft ook hij een andere kant: hij vreest de alziende blik van God. Ondanks zijn innemendheid blijkt hij weldegelijk een geschiedenis te hebben, al wordt niet duidelijk waardoor zijn geweten wordt geplaagd. Door opmerkingen over zijn lange nagels (“I like them a little longer”) en bepaalde grapjes over meisjes wordt gesuggereerd dat Flynn zijn homoseksualiteit verzwijgt. En dan is hij naast priester ook nog eens gymleraar…

Naïef
De aantrekkelijke zuster James (Amy Adams) is naïef en lijkt de werkelijkheid niet onder ogen te willen zien. Maar al te graag gelooft zij in de beste bedoelingen van mensen. Toch is uitgerekend zij degene die onraad ruikt.

Zondenlast
Donald Miller (Joseph Foster) is als enige zwarte en homoseksueel het lam dat dreigt te bezwijken onder de zondenlast van de wereld en de kerk. Zijn moeder (Viola Davis, die maar in één, zij het onvergetelijke scène, speelt) heeft zo haar eigen redenen om haar zoon aan de harde wereld bloot te stellen.

Pius XII
Spiegels spelen in Doubt een subtiele maar markante rol. Een spiegel bij het orgel werpt een spiedende blik achter het altaar, een andere spiegel doet een ballerinapopje (een cadeautje van Flynn aan Donald) dansen. Maar de meest veelzeggende spiegel is een ingelijste foto van de overleden paus Pius XII, die uit achterdocht wordt gebruikt om de klas in de gaten te houden.

Pedofilie
In het Amerika dat nog nazindert van de misbruikschandalen is het opmerkelijk dat Doubt vanaf het begin sympathie wekt voor pastoor Flynn, al is het zeker geen onverdeelde sympathie. De kijker blijft in onzekerheid: heeft hij Donald nu misbruikt of niet? Dat lijkt een van de voornaamste bedoelingen van de film; onduidelijkheid, onzekerheid, twijfel en verwarring zaaien. Maar volgens een preek van Flynn is juist twijfel in staat om mensen te verenigen.

Cynisme
Doubt wekt ook sympathie voor Gods bulterriër, zuster Aloysius, zelfs al meent zij vanaf het begin te weten hoe de vork in de steel steekt. De belangrijkste conclusie trekt zij zelf: “In the pursuit of wrongdoing one steps away from God.” ('In de jacht op wangedrag verwijdert men zich van God.') Zij is meedogenloos geworden in haar jacht op het kwaad. Haar mensenkennis is verzuurd tot een hopeloos cynisme dat alleen nog maar oog heeft voor het de duistere kant van het leven. Zo heeft ze zich verwijderd van God die kwam om het verlorene te zoeken en te redden. Alleen de biecht van haar twijfel kan haar nog redden.

Realistisch en eerlijk
Doubt is een realistische en eerlijke film. Schrijver en regisseur Shanley is niet gezwicht voor de verleiding van stereotypering. Kijkers die zitten te wachten op rake klappen voor de kerk, zullen teleurgesteld naar huis gaan. Maar de onbevangen advocaten en morele kruisvaarders van de kerk worden door de onzekerheden van Doubt toch met hun neus op de feiten gedrukt.

Louis Runhaar