Constantijn de Grote

door Christian van der Heijden

‘In dit teken zult gij overwinnen’
In oktober is het 1700 jaar geleden dat de West-Romeinse onderkeizer Constantijn I een beslissende veldslag won tegen de usurpator Maxentius, die Italia had veroverd. Volgens de legende was de zege verkregen met goddelijke bijstand. In een visioen voorafgaande aan de slag was hem een kruis verschenen. ‘In dit teken de victorie’, luidde de tekst die Constantijn aan de hemel zag. Hij liet daarop het Christusmonogram op de schilden van zijn legionairs aanbrengen en trok ten strijde bij de Milvische Brug over de Tiber. Daar werden Maxentius’ troepen in de pan gehakt, waardoor Constantijn zegevierend Rome kon innemen.

Verandering door traditie
In de recentelijk verschenen monografie Constantijn de Grote wordt de vraag gesteld of de Slag bij de Pons Milvius werkelijk een keerpunt in de geschiedenis betekende of slechts een markering van een proces dat al gaande was. De ondertitel van dit boek, verschenen onder redacteurschap van de Nijmeegse hoogleraren Oliver Hekster (Oude Geschiedenis) en Corjo Jansen (Rechtsgeschiedenis en Burgerlijk Recht), geeft het antwoord al: Traditie en verandering.
In hun conclusie schrijven de redacteuren: ‘De grootste verandering onder Constantijn was de manier waarop verschillende tradities bijeen werden gebracht en werden gepresenteerd. Misschien is de verandering door middel van traditie de beste omschrijving van de regeerperiode van Constantijn de Grote.’

Diverse gebieden
In zeven hoofdstukken wordt beschreven hoe de eerste christenkeizer zijn stempel drukte op de wereld om hem heen. Verschillende auteurs, nagenoeg allen hoogleraar aan de Radboud Universiteit, buigen zich over kwesties die bij hun expertise horen. Zij gaan over het recht, de religie, de kunsten, de architectuur, de literatuur en het Romeinse keizerschap.

Triomf of zondeval?
Kerkhistoricus Peter Nissen neemt de verhouding van Constantijn en het christendom voor zijn rekening. Was Constantijns heerschappij een triomf voor het christendom of juist een zondeval? Nissen weegt de diverse argumenten pro en contra Constantijn zorgvuldig tegen elkaar af. Opmerkelijk is dat hij alleen protestantse auteurs aan het woord laat. Nissen neemt zelf geen standpunt in, omdat hij schrijft als historicus. En het valt buiten de competentie van de geschiedwetenschapper om de normatieve vraag naar het ‘ware’ christendom te beantwoorden. ‘De historicus kan wel vaststellen dat de elasticiteit van het christendom het mogelijk heeft gemaakt dat de nieuwe religie de kansen greep die zijn tijdens de regering van keizer Constantijn kreeg’, schrijft Nissen.

Wonder
Goed leesbaar is het hoofdstuk van Sible de Blaauw over de kerkenbouw tijdens Constantijns regeerperiode. De Blaauw concludeert dat Constantijn echt aan het begin staat van een lange traditie. Het was de keizer die de basilica als standaard voor het christelijke godshuis vestigde. ‘Het blijft iets van een wonder hebben, dat er op hetzelfde moment dat Constantijn de eerste monumentale christelijke cultusgebouwen in Rome liet bouwen, elders in het rijk, zonder keizerlijke inmenging, kerken verrezen naar hetzelfde basilicale model.’ Blaauw wijst Constantijn ook aan als degene die de categorie van de keizerlijke mausolea omvormde tot iets nieuws: de centraalbouw. De beste voorbeelden daarvan zijn de Kerk van de Twaalf Apostelen in Constantinopel, waar de keizer werd begraven, en de Hagia Sophia, die in de 6e eeuw onder Justinianus I werd gebouwd.

Wie was hij?
Constantijn de Grote is zoals gezegd een monografie en behandelt daarom slechts één kwestie. Deze is weliswaar veelomvattend, maar sluit helaas ook veel uit. In de inleiding van de beide redacteuren wordt de lezer juist benieuwd gemaakt naar de aspecten van Constantijns leven die niet worden uitgediept. Zo blijft de verhouding met zijn moeder, vrouwen en zonen onbelicht, maar ook zijn militaire genie, zijn vroomheid en zijn wreedheid. We komen er niet achter wie hij nu eigenlijk echt was. Natuurlijk is het onmogelijk om deze vraag te beantwoorden, maar de auteurs lijken ook niet echt geïnteresseerd te zijn in een Leben-Konstantini-Forschung. Dat hebben ze dan gemeen met tal van orthodoxen die Sint Constantijn als ‘de gelijke van de apostelen’ vereren.

Bekijk hier een filmpje over het boek dat in de Nijmeegse aula werd getoond bij de opening van het Academisch Jaar 2012-'13: