Religiestress

door Frank G. Bosman

Achter de voordeur
Onze samenleving heeft last van stress, stevige stress. Hoofddoekjes, minaretten, ritueel slachten, jongensbesnijdenis, seksueel misbruik in de r.k. kerk, het vrouwenstandpunt van de SGP, koopzondagen, weigerambtenaren en laatst nog de Haagse gemeenteraad die kerken niet meer wil inzetten als stemlokalen. Zodra het in onze samenleving over religie gaat, en dan vooral religie in de publieke ruimte waar iedereen ‘het’ kan zien, verschijnen standaard rode vlekken in het gezicht van politici en beleidsmakers. We kunnen niet meer omgaan met joden, christenen en moslims, die hun ‘achterlijke’ geloof maar niet achter de voordeur willen houden.

Religiestress
We lijden collectief aan religiestress, aldus de diagnose van de theoloog Tom Mikkers, bekend als algemeen secretaris van de Remonstrantse Broederschap en initiator van de Nacht van de Theologie. ‘Religiestress ontstaat als de druk die religieuze of levensbeschouwelijke opvattingen en gedragingen uitoefenen op mensen te groot wordt. Mensen en hun onderlinge relaties komen onder hoogspanning te staan, met alle risico’s van dien: spanningen, conflicten, mijding en geweld kunnen het gevolg zijn.’ Een waar woord wat mij betreft.

Net gescheiden
Mikkers vergelijkt de houding van veel Nederlanders, vooral als ze tot de ‘linkse kerk’ behoren, met iemand die net gescheiden is. Eeuwenlang waren Nederlands vanzelfsprekend gelovig, christelijk van deze of gene soort. Maar sinds de ontzuiling en de deïnstitutionalisatie blijven we wat verweesd achter. En zoals het gaat na een scheiding van een levenslange geliefde: het gaat er niet zachtzinnig aan toe. De liefde slaat om in haat, en de bijna instinctieve religieuze afkeer van de ‘postmodernisten’ is een feit.

9/11
Religiestress kent overigens twee varianten, aldus Mikkers: klassieke stress tussen gelovigen onderling (al dan niet collectief) en moderne stress. Vooral die laatste is interessant en vormt het leeuwendeel van zijn boek. ‘Stress die in de samenleving ontstaat als het erop lijkt dat de destructieve kanten van godsdienst weer de overhand krijgen.’ In dit verband vergelijkt Mikkers ‘9/11’ met de Tweede Wereldoorlog. Niet in kwantitatieve zin, maar in de zin dat de val van de Twin Towers een nieuwe fase in de westerse geschiedenis markeert, een fase waarin religie een belangrijke en niet ongevaarlijke rol speelt.

Struisvogelstress
Natuurlijk reageert niet iedereen gelijk op reli-stress: zowel de antireligieuze intellectueel als de orthodoxe gelovige reageert anders op religie in het publieke domein. Mikkers onderscheidt vijf substromen met hilarische namen en typeringen: struisvogelstress (doen alsof er niets aan de hand is, kop-in-het-zand), supermanstress (jezelf een winnaarspiritualiteit aan meten), territoriumstress (ik heb gelijk, en jij niet!), stress-stress (jezelf in de slachtofferrol manoeuvreren) en Noord-Koreaanse stress (waanzin, chaos, moord, terrorisme).

Remedie
Mikkers is theoloog genoeg om niet alleen de kwaal te diagnosticeren, maar ook een remedie voor te schrijven. Wat nodig is: spelregels formuleren, kennis en verbeeldingskracht en luisteren. Vooral de spelregels zijn nuttig en getuigen van een praktische wijsheid: stel vast dat het je te doen is om vrede en vrijheid, godslastering mag, erken dat er goede en slechte godsdienst is.

Kritisch
Dat is tegelijkertijd een van de sterkste kanten van Mikkers. Oorspronkelijk katholiek maar sinds jaar en dag bekend remonstrants theoloog is hij niet blind voor de destructieve en discriminerende elementen die in alle religies te vinden zijn. Waar religie mensen uitsluit of vrijheid beperkt, daar is de remonstrant op de barricade te vinden. En niet alleen in dit boek. Zo zet Mikkers zet zich al jaren in voor de acceptatie van homoseksualiteit in de christelijke kerken.

Streng voor theologen
Streng is de remonstrant vooral ook voor zijn eigen ‘soort’, de theologen. Mikkers roept de godgeleerden op naar buiten te treden en hun kennis en ervaring ten dienste te stellen van de hele samenleving. ‘Niet alleen met het oog op bekering of versterking van hun gedachtegoed, maar met het oog op de samenhang tussen verschillende gedachten en overtuigen.’ Niet alle theologen zullen dat aankunnen, waarschuwt de auteur. ‘Voor sommige theologen is dit een brug te ver. Zij zien zichzelf en hun vakbroeders als de wachters bij de poort van het eigen religieuze fort.’

Spijker op de kop
Ik heb Religiestress in één adem uitgelezen: herkenbaar, actueel, prikkelend, spijker-op-de-kop. Een aanrader voor iedereen die wel eens zenuwachtig wordt van al dat ‘gedoe’ met religie in onze samenleving. Je komt er herboren van terug.