Vrouwen voor het voetlicht

Nog tot en met 24 juni aanstaande is in Museum Catharijneconvent in Utrecht de tentoonstelling Vrouwen voor het voetlicht te bekijken. De tentoonstelling richt de schijnwerper op de vrouw in de geschiedenis van het christendom.

door Robbert Jan Bron

Paradox
“Wie vrouwen in de geschiedenis van het christendom voor het voetlicht haalt, moet vaststellen dat hier op zijn minst sprake lijkt van een dubbelzinnigheid”, zo begint de inleiding bij de tentoonstellingscatalogus. En het is waar: vrouwen hebben in het christendom zelden of nooit een vooraanstaande positie kunnen bekleden. De apostel Paulus zei al dat vrouwen moesten zwijgen in de gemeenten en dat zij onderdanig moesten zijn aan hun man. Aan dat standpunt dankt ons land een politieke partij – de SGP – waarvan vrouwen geen lid mogen worden. Binnen de Katholieke Kerk is weliswaar een vrouw – Maria - de belangrijkste voorspreekster, maar in de apostolische hiërarchie van de Kerk spelen zij geen rol. Nog onlangs bevestigde paus Benedictus XVI het standpunt van paus Johannes Paulus II, die “op een onherroepelijke wijze verklaard heeft dat de Kerk (…) van de Heer geen enkele volmacht heeft gekregen vrouwen toe te laten tot het priesterschap”.

Dominees
De tentoonstelling focust niet alleen op de vrouw in de geschiedenis, maar staat met een – schitterende – foto-expositie ook stil bij de vrouwen van nu. Speciaal voor de tentoonstelling portretteerde fotografe Lucia Ganieva hedendaagse vrouwen die werkzaam zijn in de verschillende kerken die Nederland rijk is. Hier overheersen de dominees al zijn er ook een portretten te zien van een zuster Augustines van Sint Monica en van een pastoraal werkster. Even eerder al konden de bezoekers een ontroerend potloodportret zien van Anne Zernike, gemaakt door haar echtgenoot Jan Mankes. Zernike was in 1911 de eerste vrouwelijke dominee ooit, in de doopsgezinde gemeente van Bovenknijpe.

Maagden en martelaressen
De expositie is chronologisch van opzet en begint met de Middeleeuwen. Hier zien we een indrukwekkende stoet maagden en martelaressen aan ons voorbijtrekken. De beelden illustreren mooi hoe de Middeleeuwen een schriftcultuur kenden, die zich enkel uitstrekte tot de hogere standen en de geestelijkheid. Het gewone volk kon doorgaans niet lezen en was dus voor de geloofsoverdracht geheel afhankelijk van het beeld. Veel altaarstukken maken daarom op ons de indruk van stripverhalen avant la lettre. Mooie voorbeelden daarvan zijn ook de Anna-te-drieën beelden, waarvan er een aantal op de tentoonstellingen is te zien. Deze beeldengroepen suggereren misschien wel het sterkste dat vrouwen (grootmoeder Anna en moeder Maria) aan de basis stonden van het christelijk geloof.

Sola Scriptura
Een volgende sectie op de tentoonstelling belicht de reformatie. De reformatie maakte – soms zelfs letterlijk en met veel geweld – een einde aan de beeldcultuur. Voortaan gold: ‘alleen de Schrift’ (‘sola Scriptura’). De tentoonstelling laat zien dat ook vrouwen driftig meededen aan de Beeldenstorm en toont het bekende schilderij van Gerard Dou: ‘Oude vrouw leest in het Evangelie van Lucas’. Op verschillende (groeps)portretten valt overigens te zien dat een gereformeerd leven niet noodzakelijkerwijs een vrolijk leven was. Bekommerd, streng en vroom kijken de geportretteerden ons aan.


Gezin in gebed voor de maaltijd Foto: (Museum Catharijneconvent, Utrecht, RMCC 549)

Emancipatie
Opvallend is de aandacht voor een thema dat men niet zo snel met het christendom zou associëren: de emancipatie van de vrouw. Vanzelfsprekend komt hier de opkomst van de vrouwelijke dominee aan bod. Maar ook Tine Halkes en Wies Stael-Merkx. Ook is er aandacht voor het emancipatoire effect van het kloosterleven. Tot in de jaren zestig werkten vrouwen enkel tot dat zij trouwden. Een enkeling trouwde niet en kon, als “mejuffrouw” een bijdrage blijven leveren aan de arbeidsmarkt. De enige andere manier waarop vrouwen een levenlang konden werken, was als zij toetraden tot een orde of congregatie. Duizenden vrouwen hebben op deze wijze bijgedragen aan de samenleving, zowel in Nederland als in de missiegebieden.

Catalogus
Bij de expositie verscheen een prachtig uitgegeven catalogus die een mooie aanvulling vormt op de tentoonstelling. Na de – zeer druk bezochte – tentoonstelling over Santiago de Compostela is het Catharijneconvent er andermaal in geslaagd om een aantrekkelijke tentoonstelling te maken.

Het RKK-programma Katholiek Nederland TV besteedde onlangs aandacht aan deze tentoonstelling: