'De pater en het meisje' van Gerard van Westerloo

16 februari 2010 - Seksueel misbruik door geestelijken zou bij een auteur gemakkelijk kunnen resulteren in morele verontwaardiging. Van Westerloo slaagt er met De pater en het meisje in het verhaal van meerdere kanten te belichten. Hij geeft een integer portret van een priester die meermaals over de schreef ging, zonder te vervallen in beschuldigingen. Het is vooral de dubbele seksuele moraal van de rooms-katholieke kerk die het bij Van Westerloo moet ontgelden.

door Liesbeth Eugelink

Journalistieke non-fictie
Gerard van Westerloo (1943) was redacteur en interim-hoofdredacteur van Vrij Nederland en in 1997 en 1998 hoofdredacteur van De Groene Amsterdammer. Van Westerloo schreef vele non-fictieboeken, waaronder De laatste dagen van een kolonel (1993), Roosje (1994), Sprekend ik (1996), Voetreiziger. Verslag van een tocht door Nederland (1999), Logboek Nederland (2000), Prinsendrama (2002). Ook schreef hij de reportage Niet spreken met de bestuurder (2005), een verslag van de stand van zaken in de Nederlandse politiek. Hij is vaste columnist voor diverse bladen, waaronder Vrij Nederland. Zijn nieuwste boek is De pater en het meisje.


Gerard van Westerloo (foto: © Keke Keukelaar)

Waarheid
Als jonge priester woonde en studeerde pater Frits in Amsterdam. Hij was huisvriend van de familie Van Westerloo. De jonge Gerard was zijn misdienaar; zijn zus Tineke, toen dertien jaar, kreeg bijles Engels van hem. Van de ene op de andere dag werd pater Frits overgeplaatst. De pater en het meisje is een zoektocht naar wat er toen gebeurde. ‘Beste pater. Pater Frits. Wat heeft u indertijd met mijn zusje gedaan?’ Dat is de prangende vraag waar Gerard van Westerloo vijftig jaar na dato het antwoord op wil.

Gesprekken
Van Westerloo reconstrueert de toenmalige gebeurtenissen aan de hand van vele gesprekken met ‘de pater achter Venlo’. Gaandeweg ontdekt Van Westerloo dat pater Frits niet alleen over de schreef ging bij zijn zus, maar ook bij haar hartsvriendin Afra. Ook het innige contact tussen Frits en – meerdere – jongetjes lijkt niet helemaal zuiver op de graat. ‘Altijd en overal zoekt de man Gods zijn voldoening in het contact met jongere, veel jongere, jongens en meisjes.’ Bovendien legde de priester het in diezelfde periode lange tijd aan met een getrouwde vrouw. Pater Frits, behorend tot de congregatie van de Maristen, praat met moeite over de toenmalige gebeurtenissen. Veel komt Van Westerloo te weten uit gesprekken met zijn zus Tineke en anderen, en uit de schaarse documenten die er over de affaire bestaan.

Doofpot
Van Westerloo plaatst het verhaal over pater Frits in de context van de recente onthullingen over seksueel misbruik in de rooms-katholieke kerk in Amerika, Ierland en Nederland. Zo bestudeert hij het in 2008 verschenen Ierse onderzoeksrapport dat gewag maakt van ruim duizend gevallen van seksueel misbruik door Ierse broeders en priesters vanaf midden jaren dertig tot nu. En vermeldt hij dat er in Nederland honderdveertig gevallen bekend zijn van seksueel misbruik door priester – wat er naar alle waarschijnlijkheid (veel) meer zijn.

Blaming the victim
Die feiten blijven schokkend, zelfs al zijn ze grotendeels bekend. Met name de opstelling van de rooms-katholieke kerk, die er vooral op gericht was seksueel misbruik door de eigen geestelijkheid niet naar buiten te laten komen, blijft ontluisterend. Publieke bekendmaking was het ergste dat de kerk kon overkomen. En dus werden alle onwelgevallige affaires in de doofpot gestopt. ‘Als ze over de seksuele schreef gingen stond de moederkerk klaar om ze te vergeven […] en om met man en bisschoppelijke macht te verhinderen dat er iets van bekend zou raken.’ Voor de jonge slachtoffers had men ondertussen oor noch oog. De kinderen die zo moedig waren naar buiten te treden, werden niet geloofd. Of werden zelf beschuldigd, alsof ze het er naar gemaakt hadden. De effecten van (jarenlang) seksueel misbruik liegen er ondertussen niet om. Veel slachtoffers slagen er als volwassene niet in een hechte relatie op te bouwen met een partner. Ook dat laat Van Westerloo niet na te melden.

Celibaat
Schokkende gegevens die bij de auteur gemakkelijk hadden kunnen leiden tot morele verontwaardiging. Het knappe van De pater en het meisje is echter dat Van Westerloo het verhaal van twee kanten belicht, waarbij hij nergens een beschuldigende toon aanslaat. Hij verdiept zich zowel in de belevingswereld van zijn zus Tineke als in dat van Frits en ontdekt dat de waarheid ingewikkelder is dan gedacht. Zo verneemt hij dat Tineke verliefd was op pater Frits, zoals veel meisjes in die tijd. De erotische spelletjes vond zij onprettig, maar zij koesterde zich in de aandacht die zij kreeg van Frits, een volwassen man waar zij tegen opkeek.

Zonde
Ten aanzien van de pater komt de journalist tot het inzicht dat Frits indertijd weliswaar een volwassen man van dertig jaar was, maar dat hij in zijn eigen beleving een onschuldig kind was dat met een ander kind de eigen seksualiteit ontdekte. Geen excuus voor gedrag dat niet goed te praten is, wel een aannemelijke verklaring. De pater en het meisje schetst aldus een beeld van een knappe, intelligente priester die enorm met zichzelf en het celibaat in de knoei zat en die in die strijd door de eigen orde totaal niet bijgestaan werd. ‘Hij weet dat hij zonde bedrijft, maar hij weet ook dat er, zolang hij priester is, geen ontsnappen mogelijk is uit de koker waarin zijn Kerk hem gevangen houdt.’

Taal en moraal
De gesprekken tussen Gerard en Frits, die vaak woordelijk zijn weergegeven, zijn fascinerende exercities. Het gevecht om de waarheid boven tafel te krijgen, is vaak een gevecht om woorden. Zo omschrijft pater Frits zijn seksuele spelletjes meermaals als een ‘zoektocht naar de grenzen van zijn celibataire verplichtingen’. En waar Tineke Frits’ erotische spelletjes achteraf beschrijft als ‘een vorm van aanranding’, blijft Frits stug spreken van ‘nieuwsgierigheid’, ‘toenemende vertrouwelijkheid’ en van het respect dat hij telkens betrachtte ten aanzien van de ander. Die woorden zijn verdoezelend, verhullend. De taal zelf wordt daardoor medeschuldig; precies door die versluierende taal is het mogelijk om de eigen daden niet onder ogen te zien en om de eigen dubbele moraal in stand te houden.

Afrekening
Het is die dubbele seksuele moraal van de rooms-katholieke kerk – zelf stiekem doen wat je aan anderen verbiedt – waar Van Westerloo het meest tegen ageert in zijn boek. Een moraal die Frits erop nahoudt, bijna zonder dat hij dat zelf in de gaten heeft, en waarmee ook Van Westerloo is opgevoed. ‘Het gaat mij erom […] in het reine te komen met de restanten van mijn jeugdmoraal. “Daar speelde u en daar spelen die gebeurtenissen een grote rol in”’, zegt hij tegen pater Frits. In zekere zin is dit boek dus een vereffening van de schrijver met zijn eigen dubbele moraal.

Babyboomgeneratie
‘Wij waren katholieker dan katholiek’, schrijft Van Westerloo over zijn jeugd. ‘Katholiek’ staat daarbij voor alles aan zijn opvoeding waar hij last van heeft gehad. In die kritiek is Van Westerloo een typische vertegenwoordiger van de babyboomgeneratie die opgroeide in de rijke roomse tijd van de jaren vijftig, zich in de jaren zestig losmaakte van de kerk, en voor wie religie daarna nooit meer iets goeds kon betekenen. De laatste zin van het boek is bijvoorbeeld veelzeggend: ‘Hij is wat hij altijd gebleven is. Hopeloos. Een priester.’ Die uitspraak, gedaan door Tineke na haar confrontatie met Frits, wekt de suggestie alsof het de schrijver niet zozeer om Frits te doen is, maar om alle priesters. Hoe integer, empathisch en inlevend Van Westerloo ook te werk is gegaan, iets meer inzicht in de manier waarop zijn eigen dubbele moraal de exposure van Frits nadelig zou kunnen beïnvloeden, had dit boek nóg eerlijker gemaakt.

Gerard van Westerloo, De pater en het meisje, De Bezige Bij (2010)
ISBN 9789023456834
Liesbeth Eugelink is schrijver, essayist en criticus. Zij publiceerde onder meer in De Groene Amsterdammer, NRC Handelsblad en Trouw. In 2007 verscheen van haar Niets in mij gelooft dat (Ten Have), over (het taboe op) religie in de moderne Nederlandse literatuur. www.liesbetheugelink.nl