24 juli 2009 - Wekelijks schrijft tv-maker Frans Tervoort over volksreligiositeit. Dit keer gaat het over de zalige martelaar Titus Brandsma, die jaarlijks op 27 juli officieel wordt herdacht.

Nijmeegse Vierdaagse
Er gaat een zalige Nederlander mee in de Nijmeegse Vierdaagse. Tussen al die duizenden deelnemers die een sportieve prestatie willen leveren en daarbij de feestelijke sfeer willen proeven van de noordelijkste stad van het zuiden, zoals Nijmegenaar Fons de Poel zijn geboorteplaats noemt, lopen dit jaar ook zo’n zestig wandelaars in een T-shirt van Titus Brandsma mee. Zij lopen met een speciale intentie en laten zich sponsoren. Ze dragen een geel T-shirt met in rode letters de tekst: Lopen voor Titus en het portret van de zalige pater karmeliet. Zo zamelen ze geld in voor de inrichting van de Titushof, het plein voor de Titus Brandsma-kerk in Nijmegen. Kijk, dat noem ik een nieuwe vorm van volksdevotie. 


Titus-T-shirts tijdens de Vierdaagse

Dachau
De Friese boerenzoon Titus Brandsma (1881-1942) trad in bij de karmelieten. De combinatie van maatschappelijke actie en contemplatie van deze orde sprak hem zeer aan. Hij werd hoogleraar in Nijmegen en geestelijk adviseur van de katholieke pers. Pater Brandsma onderscheidde zich door zijn onverschrokken inzet voor een vrije pers tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dat leidde tot zijn arrestatie door de Duitsers. In 1942 vond hij de dood in het concentratiekamp Dachau.

Geen volksheilige
In 1985 volgde zijn zaligverklaring. De devotie voor de kleine, onverschrokken Fries was toen al op gang gekomen in het Friese Bolsward en Dokkum en in Nijmegen, waar hij jaren heeft gewoond en er voor de plaatselijke krant De Gelderlander schreef. Toch kun je hem niet echt een volksheilige  noemen. Misschien dat er een opbloei van devotie komt als er ooit een heiligverklaring volgt. Hij was een intellectueel. Zijn daden, maar ook zijn geschriften inspireren daarom vooral veel wetenschappers en theologen. Het naar hem genoemde Titus Brandsma instituut in Nijmegen is nog steeds een bloeiend centrum van studie naar hedendaagse spiritualiteit.

Feestdag 27 juli
De gedachteniskerk met daarin een speciale kapel, toegewijd aan Titus Brandsma wordt overigens ook redelijk bezocht. Dagelijks komen er mensen kaarsjes opsteken en het gedachtenisboek staat vol intenties, wensen en bedankjes. Toch is er nauwelijks aandacht voor zijn liturgische gedachtenis op 27 juli. Niet in Nijmegen, maar bijvoorbeeld ook niet in de Titus-Brandsmaparochie in Deventer, waar ze hem herdenken tijdens de dodenherdenking op 4 mei en de tweede zondag van november.


Titus Brandsma als jonge frater karmeliet

Joachim en Anna
Eigenlijk vind ik het ook wel terecht dat het herdenken niet op de dag zelf gebeurt. Brandsma bezweek in het concentratiekamp op 26 juli, maar omdat die dag in de Kerk het feest van Jezus' grootouders Joachim en Anna wordt gevierd, schoof zijn feest een dag op. Ik vind het een zwakke keus. Er zijn nu eenmaal slechts 365 dagen in een jaar en duizenden heiligen en zaligen. Dus meer personen op een dag herdenken is heel normaal. Waarom mogen we onze Titus dan niet op zijn eigen sterfdag gedenken? 

Grootste Nijmegenaar
Toch eert Nijmegen haar illustere stadsgenoot wel degelijk. De bevolking koos Brandsma tot grootste Nijmegenaar aller tijden. Dat zegt toch wel iets. De herinnering aan de moedige karmeliet moet levend blijven, vinden zijn bewonderaars. Vandaar dat men het pleintje voor de kerk grondig wil opknappen, zo vertelt cultuur- en godsdienstpsycholoog Frits Mertens van het Titus Brandsma Instituut: “We willen laten zien dat Nijmegen meer is dan een stad van vermaak, van banken en verzekeringen. Titus Brandsma is een voorbeeld, ook voor de jeugd. Hij maakte zich druk voor tolerantie en vrede. Dat is helaas nog steeds hard nodig. Ik mis die gedachte in deze wereld. Dat willen we present stellen op dit stukje van Nijmegen”, aldus Mertens.

Vredesvlam
Het wordt een plek van bezinning en rust. Er komt ook een vredesvlam, opgericht door de World Peace Flame stichting. De plannen zijn inmiddels klaar. De gemeente staat er achter. De aannemer kan aan de slag. Nu het geld nog. Er zijn enkele tonnen voor nodig, aldus Mertens. Vandaar ondermeer deze sponsortocht. Te midden van die duizenden wandelaars met alle kabaal, muziek en mediageweld rond dit vierdaagse spektakel lopen dus zo’n 60 mensen mee met de beeltenis van Titus Brandsma op hun lijf en af en toe ook in hun hoofd, hoop ik. Dat is een mooie gedachte.

Deventer
Ze weten het niet van elkaar, maar ook in Deventer loopt een groep van zo’n 50 mensen op de vrijdag voor zijn feestdag met pater Titus in gedachten rond. In de wijk Colmschate heeft de kerk in het midden een glazen kapel, met relieken van de zalige karmeliet. De parochie telt verschillende enthousiaste volgelingen van de zalige pater Titus. Henk de Bruijn is een van hen.

Inspirerend baasje
De Bruijn organiseert de wandeling al voor het derde jaar, als een kleine pelgrimage in Deventer naar plekken die voor Titus Brandsma van belang zijn geweest. De zalige karmeliet heeft hem persoonlijk zelfs zo geraakt, dat hij als leek lid is geworden van de orde van de Karmel. De Bruijn: “Het blijft een inspirerend baasje voor mij. Hij was niet groot, maar wel doortastend in veel zaken. Dat spreekt me aan.” Valt het overigens alleen mij op dat het vaak kleine mensen zijn, die tot grote invloedrijke persoonlijkheden uitgroeien?