Dick Swaab

‘Als we alles bewust moesten doen, zouden we geen leven hebben’In zijn opvattingen over de werking van onze hersenen is neuro­bioloog Dick Swaab (64) uitgesproken. Zijn bevindingen op dit gebied roepen niet zelden heftige reacties op. In deze tv-Maand van het brein is hij de wetenschapper die taboes doorbreekt.

U bent geleerd, hè?
‘Ik heb het een en ander geleerd, dus ik weet hoe weinig ik weet. Hoe meer je weet, hoe meer je beseft hoe weinig je weet.’

‘Alles komt voort uit ons brein’, is de stelling waarmee Dick Swaab zich een niet meer weg te denken plaats heeft veroverd binnen de medische wetenschap in Nederland en daarbuiten. Letterlijk alles wat je om je heen ziet, is zonder uitzondering door ons brein bedacht. Van eetstoornissen tot seksualiteit of godsbesef: ons karakter wordt vastgelegd in een vroege fase van onze ontwikkeling. Hersenonderzoeker Swaab, hoogleraar neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam, is niet benauwd om een stevige visie op tafel te leggen: al onze eigenschappen worden reeds in een zeer vroege fase in de baarmoeder vastgelegd. ‘Seksualiteit in de vorm van genderidentiteit valt daaronder: deze bepaalt of je je man of vrouw voelt en ook of je homoseksueel, biseksueel of heteroseksueel bent, wordt in die periode vastgelegd. In feite zijn wij onze hersenen en dat bepaalt tegelijk zowel de mogelijkheden als de beperkingen van ons handelen.’

Met de consequenties van zijn opvatting kreeg Swaab begin jaren negentig te maken toen hij de eerste hersenenverschillen constateerde tussen homoseksuele en heteroseksuele mannen. ‘Er ontstond meteen een heftige reactie onder een groep mannen die meende dat iedere man homoseksueel is, maar dat slechts een klein deel die keuze maakt. Zij noemden dat een politieke keuze. Ik zei toen: “Die keuze is al in de baarmoeder voor je gemaakt. Ik kan het politieke er niet van inzien.” Toen werd men erg boos. Er werd hier voor de deur inderdaad heftig geprotesteerd, we beleefden thuis zowel telefoonterreur als bommeldingen en in het laboratorium kreeg ik post waarin werd aangekondigd dat ze mij kwamen vermoorden.’

Het was het politiek-correcte denken van die tijd.
‘Ja, met mijn stelling werd immers het idee doorbroken dat de mens, ja zelfs de hele maatschappij, maakbaar was en dat je in alle aspecten kon kiezen. Het was wel aardig om te zien dat zeventien jaar later een stuk in de Gaykrant verscheen met “Boze homo’s zaten aan de verkeerde kant” als kop.’

U weet waarom mensen in een god geloven?
‘Wij willen graag overal een goede verklaring voor hebben. Als je die niet kunt krijgen, is het gemakkelijk om te zeggen: “Dat heeft dus degene gedaan die de wereld zo mooi in elkaar heeft gezet.” Bij een ramp wil je ook graag weten waarom die jou treft. Dan is degene die God genoemd wordt boos of Hij neemt wraak of Hij heeft een afrekening met een bevolkingsgroep. Het zijn allemaal verklaringen die een reden geven voor iets wat we niet begrijpen. Godsdienst heeft ook nare kanten. In iedere godsdienst zien we fundamentalisme opsteken waarbij aan anderen denkbeelden opgelegd worden die slechts een bepaalde groep als waarheid ziet.’

Swaab stelt vast dat er een oergevoel in de hersenen van mensen schuilt dat hen in voorkomende gevallen hyperreligieus maakt. ‘Er bestaat onder mensen een sterk gevoel voor spiritualiteit dat wordt ingevuld op basis van de plek waar je toevallig ter wereld komt. Je omgeving geeft daar in vroege fasen al haar invulling aan. De “hoeveelheid” spiritualiteit is zeker voor vijftig procent bepaald door genetische basis! De één is meer spiritueel dan de ander op basis van zijn genetische samenstelling en vervolgens wordt er vanuit de omgeving zoiets als een godsdienst met alle regels en gebruiken erbij het jonge kind ingeprogrammeerd.’

U ontneemt veel mensen een illusie!
‘Ja, de verkeerde illusie. Al zouden we vrij zijn om te kiezen voor alle eigenschappen die we nu eenmaal niet hebben. We moeten onze beperkingen kennen.’

Uitermate moeilijk
Swaab noemt zich atheïst. ‘Mijn vader was van Joodse afkomst, niet gelovig. Mijn grootouders waren niet gelovig, mijn moeder was van protestante komaf, ook niet gelovig. Ik ben opgevoed in een gezin waar interesse bestond voor de culturele aspecten van religie, maar ook voor de ellende die religie heeft voortgebracht. Als je alles wat je ouders zeggen ook als waarheid aanneemt, wordt dat geprogrammeerd in je brein en dat blijft erin zitten. Dat gaat er uitermate moeilijk uit.’

Fundamentalistisch
Swaab legt een buitengewone belangstelling aan de dag voor neurotheologie, de relatie tussen hersenen en geloof. In dat kader heeft hij scherpe kritiek op de bijna-doodervaringen, BDE, zoals recent beschreven in Pim van Lommels bestseller Eindeloos bewustzijn. Waar Van Lommel vindt dat het bewustzijn overal in het universum aanwezig is, denkt Swaab daar totaal anders over. ‘Degenen die denken dat ze een kijkje in het hiernamaals hebben gekregen, vergissen zich deerlijk. Voor elk aspect van BDE is een goede verklaring vanuit het hersenonderzoek aanwezig. Die bijna-doodervaringen hebben altijd bepaalde karakteristieken, heel stereotiep. Je ziet de wereld door een soort koker, waarbij de buitenkant donker is en aan het eind van die tunnel schijnt een helder licht met mooie kleuren. Je ziet mensen terug die overleden zijn. Dat zijn altijd mensen op wie je gesteld bent, nooit mensen aan wie je de pest hebt. Je kunt voor je gevoel ook je eigen lichaam verlaten: je voelt je zweven vanuit je eigen lichaam bóven je eigen lichaam. Maar al die aspecten van bijna-doodervaringen kan je prima nabootsen op basis van een zuurstoftekort of een stimulatie in bepaalde hersengebieden die dezelfde karakteristieken geven. Het is gewoon het verstoren van de informatieverwerking in de hersenen dat je ook krijgt bij een hartinfarct. Maar Van Lommel wil dat allemaal niet weten. Hij heeft een idee dat bij uitstek spiritueel en theologisch getint is en hij vindt dat dat zo correct is. Zijn wetenschap is in feite pseudowetenschap. Ik heb zijn boek goed doorgewerkt: de argumenten deugen niet.’

Is er een reden om BDE te zien als een bewijs van waarnemingen buiten de hersenen om?
‘Geen enkele! Bij Van Lommel is het alsof je praat met iemand die fundamentalistisch bekeerd lijkt en z’n ideeën niet laat beïnvloeden door wat dan ook.’

Waan
Ik houd Swaab voor dat zijn wetenschappelijk gefundeerde visie ook maar een visie is vanuit een bepaalde hoek. Juist in deze Maand van de Spiritualiteit zou ook de visie mogen klinken dat geloof – op basis waarvan spiritualiteit gestalte krijgt – iets is wat ook op zichzelf kan staan. Swaab: ‘Er is wel gezegd dat als één persoon een waan heeft, je het een waan kunt noemen en je er psychiatrisch tegenaan moet kijken. Maar als een groep personen diezelfde waan heeft, dan noem je het religie. Zo kun je er ook tegenaan kijken. Ja, ik weet het: ik sta bekend om mijn cynische gevoel voor humor.’

U hebt geen oog voor het transcedente!
‘Ik garandeer geen absolute waarheid van mijn opvattingen, maar als wetenschapper ben ik gewend om te werken met een onzekerheid die je uitdrukt in percentages. De kans dat ik gelijk heb, is heel groot tegenover de mensen die van hun religie overtuigd zijn. Zij zullen ongelijk krijgen.’

Swaab gelooft evenmin in het bestaan van de ziel. ‘Het bewustzijn is het product van de hersencellen. De ziel zou overblijven als wij zijn overleden. Er zijn mensen die geprobeerd hebben om de ziel te wegen. De ziel is een vergissing!’

Triomf
Swaab toont mij een prachtige Duitse Märklintrein die op de vensterbank staat. Het is een trein van een kind dat in de kampen vermoord werd. ‘De moeder kwam terug uit die kampen en vond dat een ander kind ermee moest spelen. Ze gaf die trein aan mij. Het is een schitterende trein, met een heel breed spoor. Ik heb er heel veel mee gespeeld. In de film Die Blechtrommel, naar het boek van Günther Grass, zie je een aantal nazi’s met zwarte pakken en grote laarzen in de etalage van een speelgoedwinkel precies op mijn trein stappen. Ik vloog overeind in de bioscoop, de cirkel was op dat moment echt gesloten. Maar hij staat er en dat is een triomf. Dit boeddhabeeld uit het noorden van Thailand heb ik van mijn vrouw gekregen. Je moet een Boeddha nooit zelf kopen, je moet hem krijgen. Het is een van die Boeddha’s die ik zo nu en dan aankijk om te zorgen dat ik niet blijf doorhollen, maar ook nadenk.’

Enorme machine
Er zijn de laatste tijd nogal wat tv-programma’s over het brein en over hersengymnastiek.
‘Ik zie dat met plezier. Ik ben opgegroeid als hersenwetenschapper in een periode dat er nogal wat merkwaardige figuren hersenonderzoek deden, die behoorlijk met een scheef oog aangekeken werden. Tegenwoordig is de hele wereld bezig met bevindingen die uit het hersenonderzoek voortkomen. De grote belangstelling van het publiek doet mij goed.’

U houdt zich ook bezig met vormen van stamcel-onderzoek. De Rooms-Katholieke Kerk wijst dat af.
‘Waar bemoeit de kerk zich mee? De stamcel is een cel die in principe in staat is om alle cellen van de verschillende organen te maken, ook hersencellen. Wij zijn inderdaad in het lab bezig om stamcellen te gebruiken om schade in hersenen te repareren. Schade in de hersenen kan je immers in het algemeen niet repareren, daarom zijn neurologische afwijkingen ook zo verschrikkelijk. Als je een hersenbloeding krijgt, blijf je verlamd. Het zou toch fantastisch zijn als het mogelijk is om zulke defecten met stamcellen te herstellen! Van de mensen die zeggen dat ze tegen zijn, mag je zeggen dat negentig procent niet eens geleefd zou hebben indien de geneeskunde hen niet had voorzien van de juiste immunisatie en antibiotica op de juiste momenten. De geneeskunde is onderdeel van ons natuurlijke leven geworden en daar horen stamcellen binnenkort gegarandeerd bij.’

Heb ik nu het afgelopen uur tegenover een voorgeprogrammeerde robot gezeten?
‘Há, in ieder geval tegenover iemand die een enorme machine in zijn schedel heeft die tegelijk zijn beperkingen heeft en ook voor een belangrijk deel automatisch werkt. Gelukkig maar, want als je alles bewust zou moeten doen, zou je echt geen leven hebben.’