Frans Timmermans

‘Wij zijn een cool land!’

De Maastrichtse mijnwerkerskleinzoon Frans Timmermans (47) is sinds 2005 staatssecretaris van Buitenlandse Zaken, belast met de portefeuille Europese Zaken. Een verbaal goed onderlegde ex-diplomaat annex talenwonder, die zich opwerkte als gezaghebbend buitenlandspecialist van de PvdA. Een gesprek met een innemende katholieke zuiderling.

U geldt in de Partij van de Arbeid als de ‘coming man’!
‘Ís dat zo? Binnen de Partij van de Arbeid zijn veel coming men en women. Ik opereer niet vanuit een carrièreperspectief, ik sta oprecht voor de idealen waarin ik geloof. Strategisch opereren heb ik nog nooit gedaan.’

Frans Timmermans maakte in zijn leven twee emancipatielagen mee: die vanuit zijn ouderlijk huis en die vanuit het katholieke geloof. Van zijn vader wist hij nog heel goed dat katholieken in het westen heel lang voor tweederangs-Nederlanders werden aangezien. ‘Zelf heb ik meegemaakt dat ik met een van mijn opa’s in Heerlen ging folderen voor de Partij van de Arbeid, maar dan wél in het donker! Men mocht echt niet zien dat je die folders bij mensen in de bus stopte. De kerk zou daar immers héél fel op reageren! Ga maar eens met Limburgse sociaal-democraten praten die hun baan kwijtraakten omdat ze een poster van Drees voor het raam hadden hangen en waarvan de pastoor zei: “Bij-die-bakker-geen-brood-meer-kopen!”’

Timmermans’ favoriete voetbalclubs zijn Roda JC én – vanwege een vier jaar durend verblijf in Rome – AS Roma. ‘Als jongen heb ik vier jaar in Rome gewoond. Mijn liefde voor AS Roma is nadien nooit meer overgegaan. Van mijn opa, die mijnwerker was, heb ik de liefde voor Roda JC (het vroegere Rapid JC, red.) meegekregen. Vaak heb ik het beeld van mijn grootvader voor ogen. Hij is voor mij een belangrijke bron van inspiratie en enorm optimisme. Als je ziet waar deze mensen ooit de vorige eeuw mee begonnen en waar we nú staan, dat hadden zij nooit voor mogelijk gehouden. Als je ziet wat zij gepresteerd hebben, dan zijn de uitdagingen waar wíj voor staan ook te doen.’

Grote belangen
Nederland zei in 2005 met 62% ‘nee’ tegen de Europese Grondwet. Timmermans zat als PvdA-Kamerlid diep in zak en as, en moest in volle afzondering zo ongeveer heel Zuid-Limburg doorfietsen om er weer bovenop te komen. ‘Dat afstemmen kwam voor mij hard aan. Nederlanders zijn nooit Eurofanaten geweest, maar ook geen Eurosceptici. Nergens in Europa was de steun voor de ideeën van Europese samenwerking groter dan in Nederland! Nederlanders zijn wél Eurorealisten. Met name rond 2005 moeten ze het idee hebben gehad dat de Europese trein geen machinist meer had en maar doorreed. Ik merk de laatste tijd tijdens spreekbeurten in het land op dat er in Nederland een kentering op dit vlak plaatsvindt. Veel oorspronkelijk sceptisch gestemde mensen zeggen dat er vanuit Brussel nog steeds een oneindige regelgeving en bemoeizucht is, maar ze zien nu wel in dat wij als klein landje baat hebben bij die grote Europese Unie en de samenwerking met andere Europese landen. Als je in de regio buiten de Randstad bent, blijken de mensen in het algemeen veel positiever over Europa te denken dan ín de Randstad. Er staan bovendien voor Nederland heel grote belangen op het spel. Met de kredietcrisis zie je dat de bescherming door de euro ons voor groot onheil heeft behoed en dat de vijfhonderd miljoen Europeanen die één markt delen, genoeg kracht en volume hebben om deze crisis te doorstaan. We hebben Europa gewoon keihard nodig om de belangen van onze burgers te dienen.’

In Brussel staat voor u als staatssecretaris altijd het Nederlandse belang voorop?
‘Uiteraard! Ik dien ervoor te zorgen dat de Nederlandse belangen in Europa gediend worden, maar ook dat men in Nederland in de gaten heeft hoe gróót die belangen zijn.’

‘Coming man’ mag hij dan heten binnen de PvdA, partijleider worden sluit Timmermans uit. ‘Ik heb gewoon die ambitie niet.’

Echt waar?
‘Écht waar! Als je in dit vak zoiets als het partijleiderschap ambieert, dan moet je dat wel heel, heel erg graag willen. En dat wil ik niet. Ík wil het in elk geval niet, dus dat maakt het heel
simpel.’

Met de cultuur van de rooms-katholieke Kerk voelt Timmermans zich nog steeds verbonden, maar een dociele volger van zijn kerk noemt hij zich allerminst. ‘Het zijn zaken als opvoeding, waarden en innerlijke overtuiging die mij bij die kerk houden. Tegelijkertijd ben ik een kind van Camus dat zegt: “Stel nu niet die vraag aan God of er wel of geen God bestaat, of dat er leven na de dood is. Stel dat nu níét voorop, want dan vergeet je te léven!” Het gaat erom dat je de mens centraal stelt en dat je als mensen goed voor elkaar zorgt. Laat je niet afleiden door het idee dat er daarna iets beters komt. Ik erger me vaak dood aan sommige kerkstandpunten over seksualiteit, reproductieve rechten of de positie van de vrouw. Met dat soort visies heb ik helemaal niets.’

De oudste broer van zijn vader was missionaris: Frans Timmermans, pater van de H. Geest en later generaal-overste van zijn orde, nog steeds actief. ‘U weet hoe dat vroeger ging in katholieke families. Zo’n man was een godheid in de familie, maar tegelijkertijd ook een man met een grote bevlogenheid. Hij was missionaris geweest, had hard gewerkt in Afrika en was iemand aan wie je de polarisatie in de kerk van zijn gezicht afzag. Hij streed daarmee en dat krijg je dan ook in je familie en je gezin.’

Celibaat
Timmermans zelf werd in zijn Romeinse tijd slachtoffer van seksueel misbruik door een Amerikaanse pedofiele priester op de middelbare school waar hij zat. ‘Het levert levenslange littekens op, het is niet iets waar ik gemakkelijk over praat. Bij mij viel het nog mee in de zin dat het eenmalig is geweest. Er zijn veel jongens die zoiets over langere tijd hebben meegemaakt. Je kent alle verhalen over wat er in de Verenigde Staten en elders aan het licht is gekomen. Het is goed dat er nu in de kerk een zuiveringsproces plaatsvindt. Dat is ook hárd nodig! Het is voor mij een episode die ik, met name dankzij mijn vrouw, die mij daarin enorm gesteund heeft, ook écht heb kunnen afsluiten.’

Het celibaat in de katholieke Kerk beschouwt u bijgevolg als een onmenselijk systeem.
‘Als mensen ervoor kiezen niet te trouwen, is dat uiteraard hun goed recht. Maar als het onder religieuze of sociale dwang gebeurt en tegen de natuur van mensen indruist, krijg je verknipte mensen. Ik vind het jammer dat de katholieke Kerk niet in staat blijkt om een open discussie over het celibaat te voeren.’

Sterk imago
Nederland moet in de ogen van Frans Timmermans vooral cool zijn, hij pleit voor culturele diplomatie. ‘Wij zíjn een cool land, althans in de ogen van velen buiten Nederland. Cool, gaaf, vet of wreed, het zijn precies al die woorden die mijn kinderen ook gebruiken. Wij-zijn-een-vét-land. Het Europees kampioenschap voetbal afgelopen zomer hebben we dan weliswaar niet gewonnen, maar we hebben anderzijds wél gewonnen omdat we het coolste land waren. De beste supporters, het mooiste elftal, het mooiste tenue, zo ziet men dat in Europa en dat vinden andere landen ook. Dat is maar één voorbeeld. Ik had ook Rem Koolhaas kunnen noemen of Viktor & Rolf, of Paul Verhoeven. Wij zijn ons onvoldoende bewust dat wij in het buitenland op al die aspecten een heel sterk imago hebben. Internationaal. Nederlands design is zó hot in de hele wereld.’

Timmermans vindt dat Nederland te weinig de eigenheid van de Hollandse cultuur naar buiten uitdraagt. ‘Couturiers Viktor & Rolf, architect Rem Koolhaas, maar ook Frans Bauer en André Rieu reken ik daar allemaal onder. Ook een schrijver als Arnon Grunberg, in mijn ogen is hij van deze generatie schrijvers de meest indrukwekkende. Zijn boek Tirza gaat heel sterk over onze tijd! Zo kan ik talloze voorbeelden noemen van schrijvers, filmmakers en schilders die ons meer vertellen over de tijd waarin wij leven dan talloze rapporten van het Sociaal Cultureel Planbureau kunnen verwoorden.’

Hij toont een prachtige foto van zijn geboorteplaats Maastricht: het Vrijthof en de Sint Servaas. ‘Zuid-Limburg is de streek waar ik thuis ben.  Helemaal links op de foto zie je nog net een stukje Spaans gouvernement waar ooit de Spanjaarden hebben gezeten en daarnaast zie je de Sint Jan waar de protestanten zaten. De Servaas is natuurlijk een katholieke enclave. De geschiedenis van Maastricht is samengebald in die gebouwen die je op de foto ziet. Hier ben ik thuis en samen met de mijnwerkersgeschiedenis is Maastricht toch wie ik ben. En dit hier zijn de Europese en onze Nederlandse vlag. Ook dat is voor mij letterlijk van levensbelang: je kunt geen Europeaan zijn als je niet met beide voeten stevig op een nationale bodem staat. Vaak wordt het contrast geschetst dat je óf Nederlander óf Europeaan bent, een volstrekt valse tegenstelling. Ik kan pas Europeaan zijn als ik mij zeker voel in mijn Nederlanderschap. Deze beide vlaggen samen symboliseren wie ik ben.’

Lotsverbondenheid
De VS inaugureerden afgelopen week hun nieuwe president Obama. Nederland viert dit jaar zijn 400-jarige verbintenis met New York. Timmermans noemt die viering een belangrijke activiteit voor 2009. ‘Het is belangrijk dat wij onze eigen inbreng in de Amerikaanse wordingsgeschiedenis weer onder ogen gaan zien, want er zit absoluut Nederlands DNA in die Verenigde Staten van Amerika, méér dan we ons vaak realiseren. Het is ook een moment om vooruit te kijken. Met Barack Obama hebben de VS een nieuwe president, waardoor zich in de hele wereld nieuwe kansen zullen voordoen. Van de drie grote problemen waar de wereld voor staat – los van conflicten –, namelijk: het ecologische probleem, het economische probleem en het energieprobleem, kunnen we er geen aanpakken zonder de Amerikanen. En de Amerikanen kunnen geen van deze problemen écht aanpakken zonder de Europeanen. Zoiets creëert dus een lotsverbondenheid over de Atlantische Oceaan heen, die we opnieuw gaan invullen, ook na wat hick-ups in de periode-Bush.’

Het is dezer dagen natuurlijk ‘Píép, zei de muis in het voorhuis’, want uw minister is voor twee weken in Zuidoost-Azië, Australië en Nieuw-Zeeland. U hebt met uw collega Koenders even het rijk -alleen.
‘U zult zien, er komt vanaf vandaag hier een machtsgreep. De minister zal het land niet meer terugkennen als hij terugkomt. Haha.’