Rik Torfs
‘DENKEN OVER GOD BETEKENT OOK VAAK WOEST EN BRUTAAL DURVEN DENKEN!
EN WILD’
De Vlaamse kerkjurist Rik Torfs (52) geldt in de Belgische katholieke kerk als een ironisch bijtertje dat garant staat voor vlijmscherpe analyses maar in zijn erudiete relativering van ‘katholieke zaken’ nooit een kritische grens overschrijdt. Zijn actuele faam ontleent hij inmiddels ook aan zijn kwaliteit als televisiepresentator van het VRT-televisieprogramma Nooitgedacht dat elke donderdag op Canvas wordt uitgezonden. Hij wil ondubbelzinnig tot de Rooms-Katholieke Kerk behoren - ‘ééns gedoopt, altijd gedoopt’ – maar hij vindt het daarnaast naar eigen zeggen ook ‘wel leuk’ om katholiek te zijn.
‘De beste dingen in het leven zijn de zaken waar je soms ook een beetje mee speelt. Het katholicisme is een godsdienst met heel veel ruimte voor pump & circumstance voor
soort rare dingen. Ik ben eigenlijk katholiek op de Italiaanse manier: ik respecteer een aantal principes en wie principes respecteert moet ze niet meer zelf naleven’.
- Het is niettemin ook uw broodwinning?
‘Ja, ik verdien geld dankzij de rooms-katholieke kerk omdat ik beroepshalve ook kerkjurist ben, namelijk hoogleraar aan de universiteit van Leuven. In die zin dank ik de kerk om haar
bestaan want zo kan ik in leven blijven.’
Machtswellust en inhoud
Torfs is als kerkjurist één van de weinige leken op zijn vakgebied, een sector in het wetenschappelijk-kerkelijk bedrijf dat vroeger uitsluitend aan priesters leek voorbehouden.
‘Ja, maar die zijn dan doodgegaan gezien het feit dat het leven toch niet oneindig is. De nieuwe kerkjuristen in Vlaanderen en Nederland zijn toch wel heel vaak leken. Het is een prachtig
vak op het snijpunt van organisatie en regels aan de ene kant, en spirituele diepgang aan de andere kant. Die mix van machtswellust en inhoud vind ik wel iets heel moois hebben. De kerk als
instituut treed ik denkelijk met weinig schroom tegemoet. De kerk moet er nu eenmaal zijn, ze is een vehikel voor mensen die samen geloven. Ik sta daar heel complexloos tegenover en bekijk haar
zoals je een andere samenleving bekijkt.’
- U bent geen priester, zodat u ook enige afstand kunt nemen.
‘Ja, ik ben heel blij dat ik die afstand kan nemen, anders zou de liefde allang over zijn geweest. Als ik priester was geweest zou ik zeker een bitter man zijn geworden. Nu voel ik mij
zeer gelukkig dankzij het laten passeren van de kelk van het priesterschap.’
Bekende Vlaming
Torfs is inmiddels een behoorlijk bekende figuur in Vlaanderen geworden, en ook in Nederland stijgt zijn ‘populariteit’. Zijn messcherpe analyses verdroot zijn kardinaal, Godfried
Danneels van Mechelen-Brussel. “De Kardinaal Heeft Verdriet”, het werd ook meteen de titel van één van Torfs’ boeken. ‘Ik wilde een inleiding houden bij de
presentatie van een boek van de enigszins controversiële priester Rik Devillé. De rector van onze Universiteit, belde mij op, op die typische Vlaamse manier met fluwelen handschoenen
aan, zeggende “Rik, goede vrind, de kardinaal heeft verdriet”. Dat was eigenlijk een aansporing om af te haken en niet aanwezig te zijn op die persconferentie. “De Kardinaal
Heeft Verdriet” is gelijk de titel geworden van dat boek. Jammer genoeg heb ik met kardinaal Danneels sinds die feiten in 1992 eigenlijk nooit een goede relatie kunnen opbouwen. Misschien
gaan twee grote ego’s hier niet samen, het zal ook wel voor een stuk aan mij liggen. Ik was in mijn jeugd iemand die enorm ijverde voor mensenrechten in de kerk. Toen was mijn gedachte
dat het met de kerk geheel fout zou lopen als er geen mensenrechten in de kerk zouden komen die ook echt geëerbiedigd zouden worden. De kerk zou dan het contact verliezen met de moderne
samenleving. Ik heb daar ongelooflijk voor geijverd en zo'n 15, 20 jaar geleden vreselijk in geloofd -, ik heb toen moeten vaststellen dat er eigenlijk weinig schot in de zaak zat. So be
it.’
Nederlandse toestanden
Hoe luidt de taxatie van Rik Torfs van ‘zijn’ katholieke kerk anno 2008? Hoe dóet die kerk het eigenlijk in zijn ogen? ‘Als ik het nu overzie denk ik dat het in Nederland
allemaal nog iets beter gaat dan in Vlaanderen, hoewel ook daar niet fantastisch goed. De revival van de Katholieke kerk zal wellicht niet Nederland als startpunt kennen, daar moeten we heel
eerlijk in zijn, maar toch heb ik het gevoel dat men in Nederland weer wat opkrabbelt. Het is jammer ook de Acht Mei Beweging er niet meer is om
het nodige vuur en verve in de discussie te brengen. In Vlaanderen hebben we eigenlijk nooit zogenaamde “Nederlandse toestanden” gehad want dat was blijkbaar het ergste dat ons kon
overkomen! Een openlijk gesprek, bah, foei, dat wilden wij in Vlaanderen niet. Het resultaat is een geruisloze afkalving van de macht en de positie van de kerk in België. De kerk heeft
eigenlijk op dit ogenblik maatschappelijk een tamelijk slechte reputatie in België. Het aantal kerkgangers is ongelooflijk teruggelopen, voorbij de afgelopen tien jaar stukken sterker dan
de tien jaar daarvoor.’
Monseigneur Léonard
- Veel zal afhangen wie de opvolger van kardinaal Danneels wordt als aartsbisschop van Mechelen-Brussel. De naam van de bisschop van Namen, Léonard, gonst?
‘Leonard heeft als bisschop van Namen een conservatief imago maar hij is tegelijkertijd wel iemand die goed met de media kan omgaan. Hij laat zich af en toe in pyjama filmen -, een verrassend beeld. Léonard kan wel de media bespelen. Hij heeft ook een tijdlang met heel wat trompetgeschal een aantal vluchtelingen in zijn Bisschoppelijk Paleis opgenomen, die achteraf weer door de achterdeur verdwenen. Léonard is ook zeker iemand die bepaalde topics kan uitkiezen en daar de media voor warm kan maken -, hij is één van de weinige bisschoppen die die begaafdheid heeft. Hij is een zéér conservatief man, dat moet je er natuurlijk bijnemen! Als ieder mens die ik redelijk sympathiek vind zou ik hem graag in Nooitgedacht - want ik acht zelfs Leonard redelijk sympathiek! – maar of met hem een open gesprek mogelijk is zal moeilijker zijn. Dit jaar hebben we wel jullie bisschop Muskens in Nooitgedacht om toch nog eens een oude Nederlander van stal te halen.’
Uilen
In Nooitgedacht scoort presentator Rik Torfs hoge kijkcijfers met zijn wekelijkse gast in een tamelijk absurdistisch decor. ‘We zitten daar met tweeën in een kelder te
praten, heel dicht tegen elkaar, vandaar dat alle vrouwen niet willen meedoen denk ik omdat ik dicht tegen hen aan zit te schurken. We proberen een sfeer te creëren alsof we alleen op de
wereld zijn -, de camera's zitten behoorlijk zijn ver weg’.
Er komen uilen op de kijkers afgevlogen! ‘Ja, die uilen vliegen er af en toe tussen om een zweem van wijsheid te creëren. Het is zó: wanneer wijzelf in ons gesprek geen enkel
niveau meer dreigen te halen is er toch de uil die suggereert dat er méér is.’
Hugo Claus
Nog vorige week had Torfs een scherp-aan-de-wind-gezeild gesprek met de arts dr. Wim Distelmans met wie hij diepgaand over euthanasie sprak. ‘Ja,
over zowel euthanasie als over palliatieve zorg. Wim Distelmans ijvert enerzijds voor het verbreden van de huidige euthanasiewetgeving maar aan der andere kant is hij ook iemand die dagelijks
bezig is met palliatieve zorg in zijn dagcentrum in Wemmel bij Brussel. Ik probeerde in dat gesprek te laten zien dat de polarisatie tussen de voorstanders van euthanasie enerzijds en de
sympathisanten van palliatieve zorg anderszijds eindelijk zou dienen op te houden. Je kunt die twee waarachtig combineren. Zo kun je bepaalde discussies uit het verleden links laten liggen
zoals de strijd tussen Hugo Claus en kardinaal Danneels die we eerder dit jaar hebben gehad.’
Hugo Claus markeerde het moment van zijn zelfgekozen overlijden op basis van ac tieve euthanasie zéér manifest -, kardinaal Danneels kon hem in deze ‘heldenrol’ niet
waarderen.
‘Ja, Hugo Claus koos voor actieve euthanasie op een moment dat het nog net kon, want als hij definitief mentaal in moeilijkheden zou zijn geraakt was het niet langer legaal. Het is
uiteindelijk ongelooflijk opgeklopt, sommige zagen Hugo Claus als een absolute held terwijl kardinaal Danneels daar fors tegenin is gegaan. De kardinaal werd door de vrienden van Claus gemaand
te zwijgen. Ik denk: in een beschaafd land, waarin euthanasie “een” mogelijkheid is, moet ook het niet-kiezen voor euthanasie een absolute mogelijkheid zijn. Je moet niet louter het
ene als ethische prioriteit tegenover de andere optie gaan beschouwen. Het stoorde mij dat Hugo Claus als een absolute held op het schild werd verheven. Dat was niet nodig.’
- Kon u het begrijpen?
‘Ik kan het begrijpen maar het zou zeker niet mijn persoonlijke keuze zijn. Wettelijk moe ten beide mogelijkheden er zijn. Het gaat om een levenseinde, je hebt het recht om er iets
vroeger uit te stappen maar je hebt ook het recht om te blijven vechten tot het bittere einde, ook al kost dat financieel een hoop geld aan de gemeenschap. Beiden moet dus kunnen vind ik maar
dan moet er echt een keuze zijn. Ge moogt mensen niet moreel onder druk proberen te zetten door te suggereren dat de houding van Claus ongelooflijk superieur zou zijn. Er verschenen artikelen
over Claus waarin met een knipoog gezegd werd: hij nam van het leven op een grootse manier afscheid. Dan denk ik: aan het einde van het verhaal is het gewoon “dood” dus zo
schitterend zal het allemaal niet zijn geweest.’
Licht achterlijk
Inmiddels scoort Nooitgedacht ook een aanzienlijke hoeveelheid kijker in Nederland. Torfs krijgt af en toe mails uit Nederland. Het verbaast hem omdat hij naar eigen waarneming in
Nederland als een “licht achterlijk curiosum” wordt beschouwd. ‘Ik zal wel dronken geweest zijn toen ik dat heb gezegd maar “licht achterlijk” kan op gezette
tijden ook als een troefkaart zijn, heb ik bemerkt. Als je in Vlaanderen boven het maaiveld dreigt uit te stijgen wordt je sowieso gepakt. In een land als Vlaanderen mag je sowieso nooit boven
het maaiveld uitstijgen. Ik geld in Vlaanderen voor een deel van de bevolking dan ook zeker als omstreden, zéker binnen de gezagsinstanties van de katholieke kerk. Trouwens, als je veel in
de media verschijnt zijn er altijd wel mensen die vinden dat je er tevéél in komt. Zolang ze over mij maar niet zeggen wat de werkelijkheid is en zolang ze dus blijven stilstaan bij
randverschijnselen, stoort dat mij niet echt.’
Gerard Reve de theoloog
Een voorbeeld van een ‘Schriftgeleerde’ die zijn geheel eigen plan en stijl trof tegenover kerk en maatschappij vond Torfs in de vorig jaar in Machelen (B.) overleden Nederlandse
schrijver Gerard Reve, volgens Torfs één van de schitterendste theologen van de voorbije eeuw.’
- Theoloog?
‘Já, waarom niet? Als een theoloog iemand is die over God nadenkt is Reve zeker een theoloog. Je hebt ook theologen die indrukwekkende artikelen met een bonus aan voetnoten schrijven
maar waar de link met het mysterie vaak helemaal zoek is. Nee, geef mij dan maar Reve. Denken over God betekent ook vaak woest en brutaal durven denken, wíld durven denken -, dat heb je
héél sterk in bepaalde korte stukken van Reve’.
- Er waren mensen die twijfelden aan de waarachtigheid van zijn katholieke geloof. Hij trok het ook vaak in het absurde!
‘Dat is juist het mooie. Kan geloof dan alleen waarachtig zijn wanneer het netjes verpakt en kant-en-klaar wordt aangereikt? Geloof dat met een ironisch sausje wordt overgoten lijkt mij
menselijker en - wat mij betreft – waarachtiger.’
Kermis
Bij het afscheid komt Rik Torfs terug op zijn dementi over het blijvend lidmaatschap van de Katholieke Kerk.
Hij zou ook écht niet anders willen! ‘Ik kan me geen leukere, gekkere kerk inbeelden dan de rooms-katholieke kerk. Ik-ben-blij-om-katholiek-te-zijn!’
- Maar de kerk is bij u ook bijna een circus, een kermis?
‘In kermis zit ook het stamwoord kerk maar dan de vrolijke zijde ervan. Waarom zou dat niet mogen? Ernstig geloof kan alleen een geloof zijn waarin ruimte is voor ironie en vreugde. Het
moet in de kerk plezant blijven en dat lukt wel in onze kerk waar de gekste mensen rondlopen die zich bovendien staande weten te houden.'
