Geert Mak

Andersdenkenden, 11 november 2007

?Ik let er ontzettend op hoe je het verhaal vertelt?

Ben je van God los?
?Nee, nee, ik ben niet van God los, dat zit wel goed.?

Hoe goed?
?Nou, dat is mijn zaak, hahaha, dat is echt mijn zaak! Ik vind dat een privékwestie.?

Invloedrijke historicus
Hij heeft prachtig beeldend taalgebruik, kenmerkend voor de geduldige schoolmeester die er in hem schuilt. Calvinist van huis uit, au fond toch een ernstig man. In korte tijd werd Geert Mak van journalist bij De Groene Amsterdammer tot een van Nederlands interessantste en invloedrijkste historici. ?Ik moet zeggen: de stap van journalistiek naar geschiedschrijving is niet zo verschrikkelijk groot. Journalisten zijn chroniqueurs van deze tijd en historici zijn chroniqueurs van de verleden tijd.?

Maar jij bent anno 2007 toch wel de volkshistoricus van Nederland?
?Ja, een beetje wel. Ik heb er misschien een beetje aan bijgedragen dat de geschiedschrijving in Nederland iets dichter bij de mensen kwam. Ik ben mijns ondanks een soort boegbeeld geworden.?

Populair
Mak is in Friesland opgegroeid. Zijn ouders waren tamelijk ruimdenkend. ?Het waren zeer gelovige mensen maar tegelijk waren ze breed van opvatting. Mijn vader was, vermoed ik, de enige gereformeerde dominee in Friesland die De Groene Amsterdammer las. In de wereld om mij heen kon het echter behoorlijk benauwd zijn.? Mak zegt altijd ?een gereformeerde jongen? gebleven te zijn. ?Ik ben niet zo christelijk meer, ik ben laat ik zeggen niet meer zo van de instituten of van de kerk. Ik hoor echt bij de zoekers en zwabberaars die alles liever onderzoeken en beschrijven. Ik verloochen evenwel niet mijn calvinistische natuur, met alle goede kanten en alle vreselijkheden die daarbij horen. Ik heb wel een beetje het hoofd van mijn vader, echt gereformeerd is het niet.?


Geert Mak en Gerard Klaasen (foto: RKK)

In Europa
Mak schreef de afgelopen jaren onwaarschijnlijk grote, dikke maar vooral mooie boeken. 1996: Hoe God verdween uit Jorwerd, in 1999 De eeuw van mijn vader, en - zijn magnum opus in 2004 - In Europa, 1200 pagina?s dik. ?Ik let er ontzettend op hoe je het verhaal vertelt en laat er ook heel veel "gewone" mensen in voorkomen. Die benadering is vrij nieuw, hoewel in de Angelsaksische wereld hier en daar al wel gebruikelijker. Ik heb het dus niet van mijzelf. Ik schreef deze boeken ook op het moment dat veel mensen, vooral jongere generaties, zich ineens realiseerden: verdraaid, ik moet nu bijgespijkerd worden, want er gebeuren momenteel dingen waar we eigenlijk niet zo veel weet van hebben en die tóch heel belangrijk zijn. In Europa heeft waanzinnig verkocht. Maar de mensen hebben die 1200 bladzijden ook bijna allemaal gelezen! Bovendien: van In Europa liggen nu een stuk of zeven, acht vertalingen klaar en er komen er nog eens een stuk of acht bij. Nee, er is flink wat bedrijvigheid. Ik dacht eigenlijk toen ik het boek af had: ik geef nog een aantal lezingen, flink wat zelfs, want ik had het gevoel dat de Nederlanders niet zo met Europa bezig waren. En 1200 bladzijden, nou, ik moet nog zien of dat boek gaat lopen.?
Mak is momenteel nogal druk met de 35-delige televisieserie In Europa, die de VPRO vanaf zondag wekelijks uitzendt. ?Twee keer twee winters lang, dus we werken nu heel hard om de eerste 17 delen op tijd klaar te hebben. En zoals dat altijd gaat bij dit soort projecten: er moet op het laatst nog heel veel gebeuren.?

Europa heeft je beet, Europa heeft je betoverd!
?Dat kun je wel zeggen, ik vind het allemaal heel interessant.?

Thuis
Mak haalt een aaneengebakken stel theepotjes van boven de kast. ?Een vriend zag Mitzie en mij een keer op een feestje innig dansen. Het was ?s avonds laat. "Als twee theepotjes", zei hij, en toen we trouwden gaf hij ons die twee aan elkaar gebakken theepotjes. De ets verwijst naar de Amsterdamse Zuiderkerkstoren die al bij zijn ouders in de pastorie in Medan hing. ?Dat ding heeft, als door een wonder, alle oorlogen, plunderingen en andere rottigheden overleefd.?

Ongeluk
Vorig jaar raakten Mak en zijn vrouw in de Verenigde Staten betrokken bij een ernstig verkeersongeval. Maks vrouw werd tamelijk zwaar gewond en was enkele maanden uit de roulatie. ?Op zo?n moment realiseer je je ineens hoe het is om oud te zijn, en ook om niet-gezond te zijn. Het gaat nu verder goed, mijn vrouw is weer helemaal opgeknapt. Kijk, hele volksstammen leven altíjd het leven zoals wij dat een paar maanden hadden en waar wij weer uit konden kruipen. Er treden dan heel andere mechanismen in werking. Je merkt dan bijvoorbeeld ineens wat voor fantastische buren wij hadden! Als je midden in de commotie rond zo?n ongeluk zit, denk je: "Het houdt nooit op!" en als het eenmaal voorbij is, ben je bepaalde dingen weer gauw vergeten. Wat ik wel besefte: je bent zo gezond als een vis en hebt geen fysieke ouderdomsproblemen maar je merkt wel dat je héél langzaam naar een ander fase toewerkt, omdat je een aantal dingen inmiddels genoeg hebt meegemaakt. Laat ik zeggen: je relativeringsvermogen wordt groter. Dat heeft zijn nadelen, want je moet je blijven opwinden over dingen. Maar omgekeerd wordt je overzicht veel groter, want je ziet beter het bos!?

Heden-verleden
Word jij met je 34-delige televisieserie de nieuwe Loe de Jong, de historicus die in de jaren 60 de serie ?De bezetting? samenstelde, over Nederland in de Tweede Wereldoorlog?
?Ja, het lijkt er een beetje op, maar De bezetting was toch veel emotioneler. De kijkers schrokken zich toen wezenloos, omdat het de eerste keer was dat de ervaring van de oorlog die een heleboel generaties weliswaar beleefd hadden, nu doorverteld werd, als het ware werd gehistoriseerd. De Jong sprak bijvoorbeeld over de Jodenvervolging, nou ja, men wist dat het toch allemaal wel heel erg moest zijn geweest, maar hoe het precies gebeurd was en de aantallen, dat drong emotioneel pas goed door toen het allemaal zo door De Jong verteld werd.?

Schuldige plekken
Op sommige punten doet Mak het duidelijk anders dan De Jong: soms wijkt het geschiedenisboek voor de reportage en hanteert hij dagboeken en memoires. Soms ook arriveert hij op zijn reis door Europa in wat hij noemt ?schuldige steden?, van Verdun tot Vukovar. ?De serie spiegelt zich heel erg in "heden-verleden", en dan kom je zeker uit bij "schuldige plekken". De serie begint bij Sarajevo, de eerste schuldige plek, namelijk het schot dat de Eerste Wereldoorlog deed beginnen. In het legermuseum in Wenen ligt nog steeds het uniform van keizer Franz Ferdinand met een kogelgaatje van drie millimeter in zijn kraag. Ik heb er echt een half uur naar staan kijken. Of neem het front van de Eerste Wereldoorlog in België. Daar stuitten wij op mineurs, een team van zo?n 100 Belgische mijningenieurs die bijna een eeuw na dato nog altijd bezig zijn om al die granaten uit de grond te halen. Anderhalve ton per dag komt er uit die grond, echt een heel grote bak vol met apparaten om de kop van mosterdgasgranaten af te halen. We liepen door een bos om een shotje te maken, een wandelingetje van misschien 15 meter, en ik viel prompt over zo?n granaat. Over schuldige plekken gesproken!?

Interesse in Europa
Dat In Europa enorm veel belangstelling genereert, laat volgens Mak tevens zien dat de Nederlanders ondanks het ?Nee? tegen Europa bij het referendum in 2005 welzeker in Europa geïnteresseerd zijn. ?Weet je, de soevereiniteit is allang overgedragen. De echte grote verdragen waren Rome in ?56 en Maastricht begin jaren negentig - toen werd de soevereiniteit overgedragen en toen besloten we mee te doen. Het nieuwe verdrag zet veel meer de puntjes op de i en pas op: Nederland heeft voor 90% zijn zin gekregen, hoor! Een nieuw referendum zou een schijnverkiezing zijn geweest, want je kunt namelijk geen ?Nee? zeggen. Je kunt de onderhandelaars niet nóg eens op pad sturen. En áls Nederland een tweede keer ?Nee? gezegd zou hebben, dan zou dat voor de rest van Europa zoiets zijn van: ?Goh, Dokkum wil zich afscheiden, sneu maar allez! Dat overleven we wel?, zo kijken zij ertegenaan. En voor Dokkum zou het niet zo leuk zijn, hoor, als we dat hadden gedaan.?

Verveling
Trek je voor de serie ?In Europa? door Europa om ter plaatse commentaar in te spreken?
?Ik reis wel door Europa, maar er zijn soms vijf ploegen tegelijk op pad, dus dat is fysiek onmogelijk. Ik presenteer de serie, lees de scripts goed door, maar voor de rest zijn het toch vooral de makers die het doen.?

Wat ga je hierna eigenlijk doen?
?Ik heb dan even rust. Gek genoeg, ik wil me wel weer eens een jaartje vervelen, want uit verveling komen weer nieuwe ideeën voort. Ik ga na In Europa een jaar verveling organiseren.?

Is er nog uitzicht dat je wellicht later in de hemel komt?
?Dit is wel een ernstige vraag! Nee, wij doen dat niet zo, dat is katholiek: je doet dingen omdat je dan in de hemel komt. Nee, er is geen grote engel met flapperende vleugels en een telmachine voor zijn neus. Bij ons is de hemel altijd de beloning en het is altijd genade. In de hemel kom je uit genade en anders niet.? 

Welk rapportcijfer geeft u zichzelf?
?Maatschappelijk scoor ik weliswaar een 8, als mens blijf ik een calvinist, dus een 6. "Voldoende maar met sterke en zwakke kanten." Het calvinisme zit altijd heel erg met eigen verantwoordelijkheid, met schuld en het bijbehorende getob. Ik heb dat met behulp van mijn vrouw en lieve vrienden inmiddels -aardig afgeleerd, maar er zit tóch altijd nog wel een beetje in.? 

De Belofte
Ik heb genoeg
?Die belofte heeft immers veel met mijn persoonlijke situatie te maken. Er moet nu weer een hoeveelheid "gewoonheid" in mijn leven komen, dat moet écht, want anders zou het niet goed gaan. Ambitie, groei en aspiratie, ze zijn prachtig maar groei is niet hét grote gebod. Er staat nergens in de Tien Geboden: Gij zult groeien! Nee, wél: Gij zult uw kop erbij houden, en dat geldt nu zeker voor de 21ste eeuw met alles wat ons aan klimaatperikelen te wachten staat. We hebben niet zo veel tijd meer, hoor. Misschien nog 5, 10 jaar om de dingen te regelen en dan, dan is het tabee.?