Hans van Manen

Andersdenkenden, 7 oktober 2008

‘Ik krijg het steeds beter voor elkaar om bescheiden te zijn’

Meester choreograaf Hans van Manen is 75 jaar. Volgens Trouw is hij de Mondriaan van de dans. In zijn dansstukken vallen puurheid, abstractie en heldere lijnen volledig samen. Niet voor niets heet hij de Meester van de Eenvoud. Vorige maand werd Van Manen bevorderd tot commandeur in de orde van de Nederlandse leeuw.

U bent 75 jaar geworden.
‘Ja, maar ik ben daar niet mee bezig. Ik ben van kinds af aan altijd een spring-in-’t-veld geweest met een enorme hoop energie. En dat is zo gebleven. Ik woon hier in Amsterdam op driehoog en ik moet die trappen vijf of zes keer per dag op en af. Dat gaat altijd nog.’

Hij beweegt zich buitengewoon sierlijk in zijn woonkamer. ‘Het gaat allemaal onbewust.’ Tijdens het gesprek vermijdt hij mij rechtstreeks aan te kijken. Hij wil zich al luisterend concentreren om goede antwoorden te geven. Van Manen debuteerde in 1955 als choreograaf en kwam in 1959 bij het Nederlands Danstheater. Zijn eerste belangrijke choreografie was Feestgericht, in 1957. ‘Sindsdien heb ik nooit meer met mijn werk hoeven leuren. Vanaf toen is de telefoon tot op de dag van vandaag blijven gaan.’ Als eerste toonde hij het werk van het Nationale Ballet op televisie. En voor de KRO deed hij begin jaren zestig jazz-achtige choreografieën voor de televisieshows van Teddy en Henk Scholten. ‘Dat was héél prettig, want bij het Nederlands Danstheater kreeg iedereen die daar werkte – van danser tot directeur – 250 gulden per maand. Eén keer in de maand deden we de dans bij Teddy en Henk Scholten, en de zes dansers en ik kregen dan 125 gulden extra voor de televisie. Ik danste zelf mee, toen werd mijn salaris 375 gulden. Dat was maar goed ook, want ik had een oude, tweedehands Volkswagen en met die 125 gulden extra kon de benzine krap aan betaald worden. Ik maakte die balletten op woensdag- en donderdagavond en vrijdags stonden wij dan in studio Treslong in Hillegom. De volgende dag was de uitzending, altijd live. Helaas heb ik geen contact meer met Teddy, maar ik heb dierbare herinneringen aan haar.’

Complimenteus
Samen met Sonia Gaskell legde Van Manen in Nederland de basis voor de Nederlandse danskunst. ‘Men zegt dat ik de Nederlandse danskunst “gepopulariseerd” heb. Veel van mijn balletten zijn door de VPRO in de jaren zestig opgenomen en uitgezonden. Uit een rondvraag bij de bevolking bleek dat “arbeidersvrouwen” – zo heetten ze toen! – de grootste fans van de danskunst waren. Ik was daar zeer verbaasd over, maar ik vond het wel complimenteus.’

Wat vervult u precies met betrekking tot danskunst?
‘Ik denk dat ik voor dans een enorm gevoel heb. Ik heb vanaf mijn zevende jaar altijd geweten dat ik iets met de danskunst wilde, ook al wist ik toen niet precies hoe de danskunst eruit zag. Als er een muziekje was, vooral op zondag als er niemand thuis was, dan danste ik dus uren door de kamer. Maar waarom wilde ik zo verschrikkelijk graag dansen? Als ik dat precies wist, hoe je alles zou moeten doen en hoe je succes maakt, dan zou ik een boekje schrijven en was ik binnen veertien dagen miljonair.’

Hij is ‘ongelovig’ opgevoed. ‘Ik hang ook geen enkel geloof aan. Ik heb niets tegen het geloof, ik geloof niet in God en ik ben er ook niet mee bezig. Mijn vader verzette zich zijn leven lang tegen het geloof, maar toen hij ging sterven moest de Bijbel er plotseling aan te pas komen. Ik heb daar nooit veel respect voor gehad, want ik vond het héél vreemd om in de finale uit angst plotseling wél die Bijbel te gaan lezen. Ik geloof dat ik een goede moraal heb. En ik vind eigenlijk dat niets verboden moet worden, behalve als je een ander kwaad berokkent.’

Ham and Eggs
Passie is hem niet vreemd. ‘Er zijn veel dingen waar je passie voor kunt hebben. Erotiek vind ik een buitengewoon belangrijk ding. Zonder erotiek is er niets. Ik moet vaak op vragen over kunst antwoord geven en dan vraag ik weleens: “Bent u getrouwd?” “Ja”, zeggen ze. “En kunt u mij precies uitleggen waarom u zo verliefd was op uw vrouw?” Daar kunnen ze dan, op enkele -clichés na, niets over zeggen, nog geen woord.’

Dans moet je niet willen begrijpen?
‘Nee, natuurlijk niet. Mijn inspiratiebronnen zijn de muziek én de dansers. Ik geloof ook niet in freelance choreograafschap. Je moet bij een groep geëngageerd worden omdat je dan de hele dag het wel en wee van de dansers meemaakt. Je ziet die mensen in de lessen, hun repetities, hun voorstellingen en dan vallen je aan bepaalde mensen dingen op die je vervolgens goed te pas komen.’

Ballet van Hans van Manen blijft altijd herkenbaar Nederlands: nuchter, puur, helder.
‘Dat is mijn stijl. Je kunt nooit onder jezelf uitkomen, dat is onmogelijk.’

U zet in uw balletten een helder lijnenspel uit zonder tierelantijnen.
‘Zo min mogelijk franje en geen “decorativiteit”, want daar heb ik een grote hekel aan. Balletten met veel “decoratieven” noem ik etalagekunst.’

In huilen uitbarsten
In uw oeuvre probeert u in de loop der tijd zo veel mogelijk te laten zien door zo veel mogelijk weg te laten?
‘Dat zal met leeftijd te maken hebben. Je wordt steeds eenvoudiger. Ik denk dat ik het steeds beter voor elkaar krijg om bescheiden te zijn.’

U bent berucht om de eisen die u aan uw dansers stelt. Uw scheldpartijen moeten legendarisch zijn!
‘Dat is helemaal niet waar! Vroeger kon ik erg pittig zijn, maar ik was vooral erg pittig tegen de mensen van wie ik zo veel hou. Die mogen van mij absoluut niet mislukken! Mijn muzen wilden nog weleens een keer in huilen uitbarsten. Ik placht dan tegen ze te zeggen: “Het is toch niet erg, hè?” En dan zeiden ze: “Nee hoor, het valt reuze mee.” Maar ze vergaten erbij te vertellen dat ik ze dan ’s avonds opbelde om het nog eens even goed uit te leggen. En als je dat deed, dan waren ze de volgende dag ook érg goed. Ik houd van mijn dansers. Als je een ballet maakt, heb je praktisch een verhouding met die mensen. Want je begrijpt elkaar onmiddellijk.’

U heeft in al die jaren ook een ongelooflijk grote hoeveelheid prachtige dansers en danseressen in uw oeuvre betrokken, van Alexandra Radius en Han Ebbelaar tot Rachel Beaujean.
‘Ja, dat zijn mensen die me altijd enorm geïnspireerd hebben. Ik hou van mensen die risico’s durven nemen, die niet bang zijn fouten te maken. Je doet iets voor en ze gáán! Dansers hebben een ongelooflijk gevoel voor continuïteit, zij kunnen je vaak precies teruggeven wat jij voordoet. Neem Igoné de Jong, Paul Lightfoot, Clint Farha, Rachel Beaujean, Gerard Lemaitre, en Han en Alexandra. Nureyev noemde Han en Lex altijd Ham and Eggs, omdat hij zo veel van ze hield.’

Trouwen
Van Manen zegt het zijn hele leven lang voor de homoseksualiteit te hebben opgenomen. Bestaat er een verband tussen dans en homoseksualiteit? ‘Nee, er bestaat géén relatie tussen dans en homoseksualiteit. Er waren vroeger aanzienlijk meer homoseksuelen in de dans dan tegenwoordig. De dans is een tamelijk heteroseksuele kunst geworden, godzijdank, gelukkig maar! Bij het Nationale Ballet zie ik weinig homoseksuelen. Het gros is getrouwd en heeft de ene affaire na de andere met de danseressen (lacht). Allemaal dik in orde.’

Zelf bent u getrouwd met Henk van Dijk, videomaster bij het Nationale Ballet. Hij heeft praktisch al uw balletten op film vastgelegd.
‘Hij heeft alles van me vastgelegd. We zijn al 35 jaar met elkaar, een behoorlijke tijd. Dat is zo idioot, daar krijg je complimenten voor. Dat snap ik helemaal niet: je krijgt complimenten dat je al 35 jaar bij elkaar bent. Voor ons is het de gewoonste zaak van de wereld. We zijn zes jaar geleden getrouwd, toen kon het voor de eerste keer. Dat was ook hartstikke noodzakelijk. Als je 35 jaar bij elkaar bent en je bent niet met elkaar getrouwd, dan zou ons huis binnen een uur zijn verzegeld door de belasting als ik toen zou zijn doodgegaan. Dan kun je 35 jaar bij elkaar wonen en dan krijgt hij helemaal niks. Die tijd is voorbij en daarom is het zo verschrikkelijk belangrijk dat je kunt trouwen.’

Hoofden
Van Manen wijst op een urn in zijn woonkamer, gemaakt door Alessandro Mendini, een cadeau van zijn echtgenoot Henk van Dijk. ‘Ik ben zeer op die urn gesteld. Er zijn er geloof ik honderd van gemaakt. Deze is met een prachtige goudkleur. Ik gebruik hem nergens voor, alleen als object. Ik wil niet verbrand worden, dus hij zal nooit gebruikt worden. Ik pas er misschien niet eens in.’

Aan de muur hangen onder meer foto’s van de Franse fotograaf Paul Amet. ‘Die man maakt alleen maar hoofden, dat doet hij geweldig. Het is toch wel een groot verschil met een paspoortfoto. Het lijken zulke voor de hand liggende foto’s, maar ze zijn héél intensief. Het valt niet mee mensen zo gewoon te laten kijken. Ik vind het echt prachtige portretten, gewoon recht voor z’n raap!’

Kinderachtig
In het kader van het Hans van Manen Festival zond de NPS enkele balletten uit. Op het Gala, 11 september jl., werd Van Manen in aanwezigheid van koningin Beatrix en prinses Máxima bevorderd tot commandeur in de orde van de Nederlandse leeuw. ‘Beatrix houdt van de danskunst, dat is mij vaak gebleken. Ik heb tijdens voorstellingen nogal eens met haar gesproken. Zij heeft altijd wel iets zinvols te zeggen. Haar is in het ballet ook altijd iets opgevallen. En ze vindt ook wel iets, hoor.’

En u gaat gewoon door tot de dood erop volgt?
‘Ik ben ook niet van plan om met werken op te houden, mijn agenda zit bovendien bijna helemaal vol tot 2009. Ik heb een kinderachtig klein pensioentje, dat is in de danskunst nooit goed geregeld geweest, maar ik werk heel erg hard en ik verdien ook erg veel geld in het buitenland. Maar het kan mij niks schelen, want ik voel mij een bevoorrecht mens. Ik ga absoluut door. Ik weet niet beter. Ik zou geen enkele reden kunnen verzinnen om niet door te gaan. Ja, knijp je handen maar dicht.’