Arnold Heertje

?IK BEN BLIJ DAT IK GEEN DOMINEE BEN GEWORDEN?


Andersdenkenden, 26 augustus 2007

Blootlegger, scherp waarnemer en publicist en voor het overige lifetime-econoom. Prof. dr. Arnold Heertje (73) was meer dan vijftig jaar hoogleraar staathuishoudkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Dat hij economie ging studeren, had alles met zijn onderduiktijd te maken.

U bent van joodsen huize?
?Jazeker! Dat zal ik niet verloochenen. Integendeel!?

Christelijk ondergedoken
Als kind zat Arnold Heertje tijdens de oorlog ondergedoken bij strak belijnde gereformeerde gezinnen in de Haarlemmermeer. Elke zondag ging hij twee keer naar de kerk. Arnold Heertje wilde predikant worden. ?Ik was mijn identiteit, om het zo te zeggen, kwijt.? Ook na de oorlog wilde hij naar de christelijke kerk, tot zijn moeder hem ervan weerhield. ?Zij sprak met de dominee en zei: ?Hij mag doen wat hij wil, maar pas vanaf zijn achttiende jaar. Nu mag hij niet meer naar de kerk komen.? Mijn moeder had daar heel erg gelijk in; ze was zeer wijs.?

Aartsbisschop Lustiger
In 1991 zaten Arnold Heertje en ik in hetzelfde vliegtuig naar Rome. Hij maakte me deelgenoot van zijn oprechte wens ooit de Franse kardinaal Jean-Marie Lustiger te ontmoeten. Lustiger, aartsbisschop van Parijs, was een jood die zich in de oorlog als 14-jarige jongen bekeerde tot het katholicisme. Hij werd priester. Kardinaal Simonis, ook in hetzelfde toestel naar Rome, nam hoog in de lucht kennis van Heertjes verlangen en enkele dagen later zat Heertje in de Franse ambassade in Rome tegenover de Franse aartsbisschop.

Twee joden
De parallel tussen Lustiger en Heertje is groot te noemen. Lustigers vader heeft na de oorlog geprobeerd zijn zoon van het priesterschap af te houden, maar dat mislukte. ?Aäron Lustiger wilde na de oorlog niet meer naar het jodendom terug, maar hij heeft zich evenwel altijd als jood gezien. In het gesprek dat ik destijds met hem in Rome had, praatten wij ook als twee joden met elkaar. Hij beklemtoonde dat hij zich nog steeds als jood zag en dat hij het verschil met de komst van Christus als Messias als betrekkelijk klein zag.?


Gerard Klaasen en Arnold Heertje (foto: RKK)

Trouw aan identiteit
Anderhalve week geleden overleed Lustiger in Parijs, na een slopende ziekte op 80-jarige leeftijd. ?Ik betreur zijn overlijden zeer. Ik waardeerde het feit dat hij zijn identiteit nooit heeft opgegeven. Hij zei mij dat, toen hij wist dat paus Johannes Paulus II hem wilde voordragen als kardinaal, hij de paus een brief heeft geschreven met de mededeling: ?Heilige Vader, u weet: ik heet Aäron Lustiger en mijn moeder is in Auschwitz vergast. Het grootste deel van mijn familie is in de oorlog omgekomen. Ik ben dus jood. Als u mij nu benoemt tot kardinaal, benoemt u een joodse kardinaal.? De paus heeft hem benoemd! Bij zijn begrafenis is er ook kaddisj gezegd door een neef, want hij had al zijn overgebleven familiecontacten geëerbiedigd. Ik vond dat buitengewoon ontroerend.

Joodse paus
We hebben tijdens onze ontmoeting ook kort gesproken over de mogelijkheid dat er dus potentieel een joodse paus gekozen kon worden in de katholieke kerk, maar daar moesten we alle twee om lachen. Hij zei: ?Nee, zo ver gaat het niet.? Lustiger had een groot inlevingsvermogen: onze jongste zoon was vrij kort daarvoor overleden en op de een of andere manier kwam dat in onze ontmoeting ter sprake. Ik herinner me dat hij daar heel levend over sprak.?

Lustiger werd priester. U wilde predikant worden.
?Als mijn ouders niet uit de oorlog waren teruggekomen, was ik na de Tweede Wereldoorlog vrijwel zeker predikant geworden. Ik weet ook zeker dat ik op een bepaald moment daarmee gebroken zou hebben, want je komt jezelf en je eigen identiteit in zo?n situatie evident tegen.?

Dominee Heertje, het zou wennen zijn geweest.
?Ja, ik ben blij dat het zo niet is gegaan.?

Armoede en economie
Heertje werd econoom. ?Ja, ook dat heeft met de onderduiktijd te maken. Ik was onder de indruk van het feit dat alle onderduikadressen uit gezinnen bestonden die buitengewoon arm waren. Toen kwam bij mij de vraag op waar die armoede eigenlijk vandaan kwam. Ik ging economie studeren.?

In vrijwel elke studentenkamer met economie als keuze- of hoofdvak lag de laatste veertig jaar wel een druk ? de eerste was in 1961 ? van Heertjes befaamde De kern van de economie op tafel. Zelf noemt hij zijn boek Economie en technische ontwikkeling veel belangrijker. ?Dat boek heeft ook nu nog een grote invloed op de discussie over de rol van de technologie op de economie. Ik was met dat boek ver voor de troepen uit.? Heertje heeft zich de laatste jaren vooral toegelegd op de economische theorie van niet-reproduceerbare goederen, in het voetspoor van zijn grote voorbeeld, de Britse econoom David Ricardo (1772-1823).

Louis Couperus-huis
?Niet-reproduceerbare goederen zijn goederen die je, als je ze eenmaal vernietigt, nooit meer terugkrijgt. Ik voer momenteel en petit comité actie voor het behoud van het vroegere woonhuis van de schrijver Louis Couperus in ?s-Gravenhage, dat nu nog in redelijk ongerepte toestand verkeert, maar binnenkort verkocht dreigt te worden. Wat voor De Nachtwacht geldt, geldt ook voor het Louis Couperus-huis. Als je dat eenmaal vernietigt en we hebben er straks spijt van, kunnen we dat niet meer terughalen. Ik steun in Nederland vaak met enig succes veel actiegroepen die zich richten op natuur en milieu. De Betuwelijn lukte niet. Men praat nu over de grote financiële verliezen, het ís ook financieel gesproken een hopeloos project. Maar ik beklemtoon voortdurend ook de vernietiging aan natuur en historische boerderijen!?

Puinhoop
In Nederland moeten we volgens Heertje geen discussie aangaan over PVV-Kamerlid Geert Wilders? visie dat de Koran in Nederland verboden zou moeten worden, ook in moskeeën. ?Op zo?n opmerking moet je gewoon niet reageren. Professor Bob Pinedo zei vorige week in de Volkskrant: ?Als iemand zou zeggen: ?De Thora moet worden vernietigd?, dan zouden wij daar even om lachen en verder niet reageren.? Tachtig procent van de mensen keurt af wat Wilders zegt over de Koran. Dat betekent dat twintig procent van de Nederlanders achter de visie van Wilders staat! Dat zijn dertig Kamerzetels! Realiseert men zich in Nederland wel in voldoende mate dat als er nú verkiezingen zouden worden gehouden, Wilders ten minste twintig zetels zou halen??

Is hij gevaarlijk?
?Hij is absoluut ongevaarlijk!?

Een Ander Joods Geluid
In Nederland laat de werkgroep Een Ander Joods Geluid, onder leiding van Harry de Winter, een kritisch Israël-geluid horen. Heertje gruwt van hun visies. ?Ik deel die opvattingen al niet, maar ik heb ook het gevoel dat een aantal leden van deze groep eigenlijk naar de psychiater moet. Zij hebben een heleboel zaken uit het verleden kennelijk niet goed verwerkt. Zij zijn zó extreem en onevenwichtig, dat ik denk: mensen, jullie zijn echt in de war!?

PvdA
De PvdA noemt de sociaal-democraat Heertje tegenwoordig de Partij van de Beheerders. ?Ik maak mij grote zorgen over de PvdA. De partij is in hoge mate losgezongen van de werkvloer. De Socialistische Partij heeft die werkvloer compleet overgenomen. Wat gebeurt er in het onderwijs op de werkvloer? Wat gebeurt er in de zorg op die werkvloer? Wat gebeurt er in de wijken? De PvdA is de partij van beheerders en woningcorporaties geworden. De managers in het onderwijs zijn allemaal PvdA, de managers in de zorg zijn allemaal PvdA?ers. Zij hebben er op al die vlakken echt een enorme puinhoop van gemaakt. De PvdA is een beheerderspartij geworden.?

U noemt Wim Kok na zijn premierschap een grote tegenvaller, omdat hij als commissaris de salarissen in de top van het bedrijfsleven zonder protest mede hoger liet worden.
?Wim Kok is als commissaris bij ING en Koninklijke Olie na zijn ministerschap in de positie geweest om een signaal af te geven. Hij had kunnen zeggen: ?Deze enorme, excessieve loon- en inkomensstijgingen aan de top maak ik niet mee!? Hij valt mij dus enorm tegen. Hier is sprake van een intellectueel tekort. Ik denk dat hij zich volledig heeft teruggetrokken op zijn privébelang en niet meer ziet wat zijn maatschappelijk functioneren is.?

Dagboek en Ricardo-brief
Zijn vrouw gaf hem in 1972 een dagboek waar hij sindsdien geregeld in schrijft. ?Het gesprek met Lustiger kon ik wat dat betreft volledig terugvinden, op 30 november 1991. Ik ben zeer aan dit dagboek gehecht geraakt. En hier ziet u de eerste brief die ik in de jaren zestig heb kunnen kopen van de hand van David Ricardo, een brief uit 1819. We weten niet aan wie. De brief is ook totaal niet verpulverd! Je kunt hem nog helemaal lezen.?


Foto: RKK

Raoul
Zijn zoon Raoul is stand-up comedian. ?Ja, onze zoon Raoul heeft van verbazing zijn vak gemaakt. Als je Raoul in Dit was het nieuws ziet, dan lijkt het dat hij zich over alles wat er gebeurt ontzettend verbaast. Er zitten hier overeenkomsten met zijn vader.?

U treedt ook weleens samen met hem op?
?Nee, een héél enkele keer is dat gebeurd. Het zal misschien nóg weleens een keer gebeuren, waarbij ik dan ergens dagvoorzitter ben en Raoul de dag in een heel ander kader afrondt. Maar in principe wil Raoul dat niet en daar heeft hij ook gelijk in. Hij heeft zijn eigen stiel, zijn eigen lijn. Hij wil niet dat wij als een soort ?Paar apart? door Nederland trekken.?

Auschwitz
Over zijn onderduiktijd wil Heertje ooit een boek publiceren. ?Ik ben er eigenlijk al jaren mee bezig en heb inmiddels veel materiaal verzameld. Ed van Thijn, een leeftijdgenoot van mij uit ?34, heeft dat al wel gedaan. De oorlog blijft een gebeurtenis die niet uitgewist kan worden. Ze heeft een immense invloed op mijn functioneren gehad. Er gaat ook geen dag voorbij of ik denk aan mijn grootmoeder van 58 jaar die in september 1943 in de gaskamer in Auschwitz werd vermoord en aan mijn nichtje van drie dat een paar maanden later werd vergast. Ik wil absoluut opschrijven wat mijn eigen gevoelens hierbij zijn, maar ik doe dat niet alleen op basis van het geheugen. Het geheugen is onbetrouwbaar. Ik heb ervoor gezorgd dat ik zo veel mogelijk documenten heb, zodat ik het werkelijk registrerend doe. Niet romantiserend en ook niet in de emotionele sfeer. Ik heb er langzamerhand wel zo veel afstand van kunnen nemen dat ik het gewoon heel sec kan opschrijven. Ik wil de feiten laten spreken.?

Gerard Klaasen ontvangt Arnold Heertje zondag in Andersdenkenden (14.02 Radio 5)