Ben Schmitz

`HET JOURNALISTIEKE ELEMENT IS BIJ DE KRO IN AANZIENLIJKE MATE TERUGGELOPEN. EIGENLIJK IS HET NU VRIJWEL WEG'.

Andersdenkenden, 31 december 2006

Immer te jong
De Bach-kenner Ben Schmitz (74) werd voor praktisch alle functies die hij bij de KRO zou vervullen, steevast te jong bevonden. Toch kreeg hij ze want van alle KRO-bestuurders was Ben Schmitz veruit de taaiste, de scherpzinnigste, de slimste en de meest sociale. Ook in 1991, toen hij na 10 jaren als KRO-voorzitter wegging, werd hij wéér te jong bevonden. Hij behield zijn hele werkzame leven het odium om altijd voor alles ?te jong? te zijn. Ben Schmitz beaamt het in die zakelijk korte stijl die hem zo kenmerkt. `Met name toen ik als hoofd van de televisiedienst in 1973 zakelijk directeur werd, was dat een geweldige discussie in het dagelijks bestuur. Of dat wel kon! Ik had er geen last van want het interesseerde me níets'.

KRO-collega
Ben Schmitz, bestuurder, oud-journalist, KRO-voorzitter van 1981 tot 1991,Bach-kenner - want vele jaren voorzitter van de Nederlandse Bach-vereniging - is mijn laatste gast in Andersdenkenden in 2006, traditiegetrouw altijd toebedeeld aan een KRO-collega.

Kijkcijfersucces KRO
Ik leg hem meteen de feestelijke recensie voor van Volkskrant-televisierecensent Wim de Jong in de krant van 29 december waarin deze de KRO als ?De beste Omroep? omschrijft. Schmitz volgt de KRO na zijn terugtreden van afstand. Wat vindt hij zélf van de KRO aan het eind van 2006? `Ik betrap me erop dat ik een steeds slechtere kijker word, een steeds míndere kijker ook, er zijn andere dingen in je leven. De KRO is in ieder geval een opvallende omroep gebleken, en ik constateer dat veel programma's in de zin van kijkcijfers een groot succes zijn. KRO-programma's vallen op dus ik denk dat de huidige staf zijn werk héél goed doet.

Weinig journalistiek
Als je zoals ik weg bent moet je oppassen dat je met je meningen de mensen die nu verantwoordelijk zijn niet voor de voeten loopt. Je moet heel voorzichtig zijn. Er is wel één kritische opmerking die ik maak en die geldt het journalistieke element. Want juist dat journalistieke element - waar wij altijd zo trots op waren met Brandpunt en onze documentaires -, dat is in aanzienlijke mate teruggelopen. Eigenlijk is het nu vrijwel weg! En dat mis ik erg! Als ik nu naar televisie kijk zoek ik meestal naar journalistieke programma's, en die zitten helaas niet altijd bij de KRO. Om niet te zeggen: die zitten héél weinig bij de KRO'.

Uw tijd was de tijd van Brandpunt. Na u kwam Netwerk. De KRO participeert niet meer in Netwerk maar de KRO heeft als omroep ook aanmerkelijk minder zendtijdminuten. Niet alles valt in die vorm zo op te hoesten.
?Dat is waar. Waarschijnlijk zijn dat soort beslissingen onvermijdelijk geweest maar dan kan je toch nog wel betreuren dat de ontwikkeling zo ís. Ik word de laatste tijd ook een beetje gek van de herkenbaarheid van waar een oproep ?zit?. Dan op één, dan op twee, dan op drie, soms zelfs op twee netten tegelijk. Het is iets dat in mijn tijd - zeg ik, maar dat is lang geleden - niet voorkwam. Het schaadt naar mijn gevoel de herkenbaarheid'.

Nu zie je dat een programma als RKK's Kruispunt-Televisie uiterst gezichtsbepalend is. Misschien is Kruispunt wel de opvolger van Brandpunt?
`De ontwikkeling van het programma Kruispunt is werkelijk echt opmerkelijk en heel belangrijk. Ik denk dat het geen omroep en geen rubriek gelukt is om op zo'n journalistieke wijze religie en levensbeschouwing in beeld en geluid te brengen als Kruispunt. Dat is een grote verdienste, denk ik.'

Bent u nog steeds blij met de combinatie KRO en RKK?
`Ja. In de jaren van kardinaal Alfrink zei hij gewoon ?De kerk heeft zendtijd gekregen, ik heb er niet om gevraagd, ik geef dat door aan de KRO en ik vertrouw erop dat ze het goed doen. Ik kom alleen in beeld als er iets ernstigs gebeurt. Bespaar mij verder enige bemoeienis met de omroep. Dat is een zaak voor leken en niet voor de clerus?. Onder zijn opvolger kardinaal Willebrands veranderde dat. Als hem de kritiek te veel werd moest hij zich uiten en dan ging hij zich wat meer bemoeien, zij het op een afstand. Ik heb dat altijd een vrij comfortabele situatie gevonden maar ik zag wel in dat de kerk vanaf dat moment behoefte kreeg om die RKK-zendtijd mede zelf in te gaan vullen. De Kerkprovincie ging een belangrijker rol spelen op pr-gebied en wilde haar beeld ook beter op marketingwijze uitdragen. Nu is er een overeenkomst waarbij een soort evenwicht is gevonden, maar waarbij de invloed vanuit de Kerkprovincie zelf heel belangrijk is. De vormgeving wordt voor een groot deel overgelaten aan de KRO en misschien is dat ook wel het beste. Ik voelde me wat behaaglijker bij de oude situatie'.


Foto: RKK

NCRV-collega Cees Labeur feliciteert in De Volkskrant van 30 december de KRO als de meeste succesvolle publieke omroep maar zegt tegelijkertijd dat de KRO het ook veel makkelijker heeft dan zo'n NCRV. De KRO heeft veel meer een homogene achterban en daar komt dan in de visie van Labeur nog bij dat de levensbeschouwing van de KRO voor een groot deel wordt betaald door de RKK. "Ze laten hun levensbeschouwing handig financieren door de bisschoppen en hebben zo hun handen vrij voor een bredere programmering". Klopt dat?
`Dit is naar mijn gevoel toch echt een opeenstapeling van misverstanden. Levensbeschouwing ziet Labeur kennelijk uitsluitend in programma's die rechtstreeks over religie gaan maar het is natuurlijk véél meer. Er zijn tal van programma's bij de KRO waarin levensbeschouwing wel degelijk doorklinkt. Maar bovenal: de NCRV heeft het er natuurlijk een beetje naar gemaakt door een beleid te voeren dat geleid heeft tot een totstandkoming van de EO. De Evangelische Omroep overvleugelt de NCRV in hoge mate en zij brengt geweldig veel religie in haar programma's. Me dunkt dat mijnheer Labeur maar eens even moet kijken hoe dat precies zit'.

U proeft bij hem wellicht jaloezie?
'Ja, misschien wel. De NCRV heeft het niet gemakkelijk met de EO naast zich'.

Hij zegt ook dat de IKON - ooit opgericht als een protestantse RKK - een zelfstandige Groenlinks-achtige omroep is geworden. Daar hebben ze last van.`
Dat zal ongetwijfeld. Maar dat is de keuze van het protestantisme zelf geweest, van de synodes die dat bewerkstelligd hebben. De RKK en de Nederlandse kerkprovincie heeft onder kardinaal Alfrink en zijn opvolgers indertijd duidelijk andere keuzes gemaakt'.

Katholiek met distantie
Ben Schmitz ziet zichzelf nog steeds als katholiek, al beleefd hij het katholieke geloof naar eigen zeggen met wat meer distantie dan vroeger. Een KRO-voorzitter moet welhaast katholiek zijn, houd ik hem voor. `In mijn voorzitterstijd was ik ook al behoorlijk gedistantieerd, daar kunnen sommige bisschoppen van meepraten. Ik ben een kritische katholiek, dat kun je zo wel zeggen. En zeker de laatste tijd heb ik met een aantal zaken nogal wat moeite. Neem bijvoorbeeld de uitvaart van Pinochet waar het hele episcopaat achter een altaar binnen die kazerne stond, dan denk ik: ?Dat kan toch niet wáár zijn!? Dat is toch heel ver van hoe ik denk dat het zou moeten zijn. Maar ja, ik ben geen Chileen, ik mag er niet over oordelen'.

Hussein
Schmitz is geen Chileen, want al jaren een Noord-Hollandse Larenaar. Het journalistieke vuur in hem luwt nooit, voor zijn KRO-tijd die in 1960 aanving was hij onder meer chef Buitenland van het inmiddels verdwenen katholieke dagblad De Maasbode. Hoe zou Schmitz de executie van Saddam Hussein in zijn vroegere blad aangepakt hebben? `Há, uiteraard eerst een uitstekende vermelding van de feiten, en daarna de analyse. Dat ophangen is natuurlijk iets verschrikkelijks maar je hebt als tegenstander van de doodstraf natuurlijk makkelijk praten als je er zover vandaan zit. Ik zou vooral aandacht besteden aan de gevolgen voor de onderlinge verhoudingen binnen de Iraakse gemeenschap, als je althans nog van een gemeenschap mag spreken. Hoe gaat dat land daar met die drie groepen mee om?'

Ophanging is een héél gruwelijk schouwspel, op Internet duiken steeds meer beelden op.
`Als ik erover schrijf hoef ik het schouwspel niet letterlijk te laten zien anders dan met woorden. De vraag is of je die beelden ook op Het Journaal moet laten zien. Ik vond de beelden die ik zag van de voorbereidingen al gruwelijk; ik weet niet of ik ze uitgezonden zou hebben. Maar ja, men denkt er kennelijk anders over want het is voor de Irakezen heel erg belangrijk te weten dat het gebeurd is. Dan moet je het misschien anders dan met woorden ook met beelden laten zien.'

Drama en amusement
Als hoofd KRO-televisie had Schmitz in die jaren de taak om drama en amusementsprogramma's voor zijn omroep te ontwikkelen. Voor programmaformats als De Eerste of De Grootste Nederlander zou hij niet zo geporteerd zijn. `In mijn televisietijd waren dat soort competitieachtige programma's ook absoluut niet aan de orde. ?De Beste van het Jaar, De Eerste van dit, de Eerste van dat, De Grootste Nederlander, dat was niet aan de orde. In mijn televisietijd viel overigens 't Schaep met de 5 Pooten, dat was destijds een fenomenaal succes. Nu zie ik de remake en herken ik 't Schaep eigenlijk alleen aan de liedjes. Wij hadden indertijd ook de grote shows, we hadden Willem Ruys, meestal verwijst men bij hem overigens naar de VARA. Wij hadden de grote show met Rudi Carrell die leidde tot het Zonnebloem-schip. Er was succes en soms ook wansucces. Zoals ik er nu tegenaan kijk denk ik: het is nu anders, met name dat competitieve, dat bevalt mij niet, maar wie ben ik? Ik ben nu zo'n 14, 15 jaar weg bij de KRO en niemand vraagt meer wat ik ervan vind. Als ze het wél zouden vragen als ze zouden vragen wat ik er van vind, dan zou mijn visie wellicht hele slechte kijkcijfers opleveren'.

Paters
In zijn tijd als KRO-bestuurder liepen er nogal wat paters op zijn pad, veelal op prominente posities binnen het bedrijf. In die vorm is dat niet meer, de KRO telt momenteel zegge één priester: omroeppastor Peter Denneman. Twee markante priesters overleden dit jaar: pater Kees Braun MSC, eind jaren zeventig jaren Hoofd Godsdienst van de KRO, en Alfred van de Weijer OFM.Cam, die met Dick de Vree in de jaren zestig voor de KRO in Rome Concilieverslaggever was. `Beiden waren heel markant. De dood van Alfred van de Weijer hoorde ik te laat; bij de uitvaart van Kees Braun ben ik geweest. Kees Braun heb ik zeer nabij meegemaakt en met hem heb ik heel nauw samengewerkt. Ik vond hem een buitengewoon talentvolle man die in staat was om een visie te ontwikkelen over hoe het met zijn congregatie verder moest maar vooral hoe het bij de KRO met godsdienstige programma's moest. Bovendien was hij een man die mensen kon binden. Ik denk met bijzonder veel liefde aan deze man terug.'

Zij waren exponenten van een tijd die in deze vorm wellicht niet meer terugkomt?
'Ja, dat waren ze. We hebben er méér gehad: pater Mulders sj, die in drie minuten het Natuurrecht kon uitleggen. Het waren soms vreemde snoeshanen, dat moet ik er wel bijzeggen, ze hadden vanuit hun celibataire leven dikwijls hele aparte opvattingen maar aan de andere kant brachten ze een stuk traditie en een stuk kennis van de katholieke geschiedenis mee waarvan je je mag afvragen of die onder de huidige generatie nog leeft. Maar dat klinkt een beetje als een oude heer die moppert en zo mag het zeker niet zijn. In elk geval: ze brachten wel die traditie mee en dat was heel toen belangrijk.?

Veranderingen in de zorg
Inmiddels scheef Ben Schmitz na zijn emeritaat bij de KRO enkele vlotgeschreven boeken waarin zich qua stijl en penvoering de oude journalist verraadt. Eén daarvan verscheen een jaar geleden, over de Johanneshove, een huis voor bejaarden in zijn woonplaats Laren. Dankzij particulier initiatief maar ook met steun van de overheid - de Wet op de Bejaardenoorden van minister Klompé - werden er na de oorlog zowel niet-winstgevende als winstgevende bejaardenhuizen gebouwd. Schmitz schreef de vijftigjarige geschiedenis van de Johanneshove ?Van Zorg naar Zorgminuten?. `Het boek is geschreven toen de Johanneshove vorig jaar 50 jaar bestond. Dat werd een groots dorpsfeest. Het gaat hier over een zorgcentrum dat zich in een paar dingen onderscheidt van veel andere zorgcentra. Opmerkelijk was dat deze Johanneshove ooit een volledig particulier initiatief was maar even opmerkelijk was dat de gemeente tegen de bouw was. De Larense katholieken hadden natuurlijk een heel eigen stijl van leven en hebben dat gebouw bij wijze van spreken met eigen handen bij elkaar gebracht. Ik heb het ook geschreven om de sfeer uit die jaren weer een beetje op te roepen en met name de veranderingen die daarna kwamen. In zo'n zorgcentrum komen die als nergens anders zo duidelijk naar voren'

Een stukje katholieke geschiedenis op lokaal niveau waarbij de Zusters onder de Bogen in die zorg langzaam verdwijnen maar waarbij je eigenlijk ook ziet dat het gedaan was met zo'n zelfstandige Johanneshove.
`Ja, nu zit de Johanneshove in een conglomeraat van 11 en straks 18 huizen. Er is bovendien nog iets anders dat me hindert, de titel zegt het al een beetje sceptisch: ?van zorg naar zorgminuten?. Mij hindert de bijna rekenkundige manier waarop op het ogenblik zorg wordt verleend. Men moet de minuten die men aan een bewoner besteedt registreren, er is een geweldige administratie ontstaan. De dorpse hartelijkheid en de vanzelfsprekendheid waarmee een directeur iedere bewoner kende is vrijwel weggevallen. Mijn scepsis hierover heb ik op een vriendelijke manier in het laatste hoofdstuk willen laten blijken'.

U blijft maar aan de gang want nog niet zo lang geleden kwam een boek van uw hand over 50 jaar Stichting Katholieke Noden, de SKAN. Deze Stichting is ernstig gepareerd aan de KRO. U noemt Katholieke Noden ?een vangnet van 250 miljoen?. De SKAN ontstond in '57 om de verdeling van gelden onder de katholieke doelen te coördineren. En dán komt het begrip loterij langs.
`Dat loterij-aspect was er al veel eerder, eigenlijk vlak na de oorlog. Ik herinner me de SUS-loterijen, de oudere generatie weet dat nog wel. Dat was een pure KRO-aangelegenheid. Er kwam voor die jaren veel geld uit en er ontstonden nogal wat problemen over de verdeling daarvan. De KRO wilde die actie wel voeren maar voelde er niet veel voor om formeel verantwoordelijk te zijn voor de verdeling en de besteding van die gelden. Er kwam een aparte stichting die overigens door de KRO werd opgericht en door de KRO aanvankelijk ook geheel werd bemand. Deze stichting bestond toen formeel 50 jaar. Het is bij elkaar een hele boeiende geschiedenis want men vond het vreemd dat de katholieken in het loterijwezen zo vooraanstaand waren. Ik heb geprobeerd in dat boek te beschrijven hoe dat gekomen is want ja, als je in de KRO-leiding zat, dan had je ook iets te maken met de SKN. Ik ben aanvankelijk secretaris-penningmeester en later vele jaren voorzitter geweest van die club'.

Nu komt te pas en te onpas de Nationale Postcodeloterij langs, dat is het grote broertje geworden?
'Ja. Nu profiteert - dankzij een hele ingewikkelde constructie waarvan ik het slot nog meegemaakt heb - de Stichting Katholieke Noden (die nu overigens SKAN-fonds heet en inmiddels wel twee keer zo groot is) ook van de opbrengsten van de Postcodeloterij. Dat is een groot conglomeraat: Postcodeloterij, de Bankgiroloterij en de Sponsorloterij'.

U komt zo af en toe nog wel eens langs bij de KRO op een receptie op de locatie waar de KRO met de NCRV en de AVRO al 6 jaar zit, op de 's-Gravelandseweg, Niet meer op de Emmalaan. U doet dat geloof ik met genoegen als ik u zo zie?
`Ja, zo vergaat de glorie. Het is me zelfs een keer bij een receptie overkomen dat ze me bij de balie terugtuurden toen ik me meldde want die naam Schmitz zei hen niets meer.'

"Wie is dat, Ben Schmitz??
`Ja, ik ben ook maar weer naar huis gegaan toen. Dat was eventjes een vorm van kleine paniek. Ach, het is niet zo belangrijk.'

U heeft immers geen KRO-pasje, want in ons grote AKN-gebouw doen ook alle KRO-ers het zonder geld en alleen nog maar met een pasje.
`Ik kom er niet zo vaak meer, al was het alleen maar vanwege het parkeren. Wij zaten vroeger `in mijn tijd' in de studio met daaromheen die villa's. Ik wist toch wel over het algemeen wat er omging in ons bedrijf, al was het maar omdat ik een eenvoudige truc had die men niet doorhad. Je had van die gaatjesenveloppen, boodschappenenveloppen die door onze postjongens, chasseurs geheten, rondgebracht werden. Dan keek ik wat er bij mijn kantoortje aan Uitgaande post stond en dan pakte ik zo'n envelop mee, die was dan bijvoorbeeld gericht aan Brandpunt of aan Echo of aan de huishoudelijke dienst. Dan liep ik langs en dan zei ik "Goh, ik moet toch hier in de buurt zijn, ik zie die envelop, die geef ik even af?. En dan vroeg je vervolgens: ?Hoe gaat het?? of omgekeerd vroegen mensen mij geïnteresseerd: ?Hoe gaat het nu met jou?? en dan kwam er gesprek. Dat gebeurde zo eens in de week, misschien wel twee keer in de week en daardoor kwam je van andere dingen dan alleen van de for- mele gang van zaken veel te weten. Daardoor kreeg ik een hele aardige band met de bijna 400 medewerkers die we toen hadden'.