Tjeu van den Berk

Andersdenkenden, 20 augustus 2006

door Gerard Klaasen

Psycholoog van het geloof
De theoloog Tjeu van den Berk (68) geldt als Nederlands knapste psycholoog van het geloof. Moeiteloos schakelt hij over van Mozart?s Zauberflöte naar de menselijke hersenstam om vervolgens de filmversie van de The Da Vinci Code kritisch te ontleden. Gesprek met een filmkenner annex gevoelstheoloog over ervaring als levensbron en soap als zingeving.

Katholieke lucht
De ervaringen uit de kinderjaren blijken tot de meest fundamentele ervaringen van een mensenleven te behoren. Van den Berk?s jeugdjaren liggen in Zeelst, een kerkdorp bij Eindhoven. Hij groeide rooms-katholiek op en hij kan zich niet indenken dat hij ooit op een andere manier in het leven zou kunnen staan. 'Ik zeg altijd: in mijn dorp was zelfs de lúcht die je inademde katholiek?. De processies over de velden maakte hem pas écht katholiek. 

Zintuiglijkheid
?Ik was misdienaar. Als we dan in de donkerte ?s ochtend in de mist over die velden trokken voelde ik me ook écht katholiek. Ik droeg het wijwater, een andere misdienaar droeg het kruis, daar was de pastoor en dan zongen we met al die boerenmensen dat de gewassen zouden groeien. Dat zal ik nóóit vergeten: de zintuiglijkheid van het geloof, de kleuren, de geuren, de muziek. Het héle dagelijkse leven was daar van doordrongen. Van Pasen tot Pinksteren, van het wijwater-halen in de kerk tot het misdienaar zijn, -, alles héél diep ervaringsgericht?.

Ervaring dendert volledig door in uw oeuvre.

?Ja, mensen die mijn boeken lezen zeggen: dat kan alleen maar een katholieke jongen zijn die dat schrijft, of- schoon ik dat ontken. Ik heb mijn jeugd in mijn dorp als heel diep-menselijk ervaren -, ik zou iederéén willen toewensen om zo?n jeugd gehad te hebben.?

Basis van religie
In de ervaring ligt voor Van den Berk ook de basis van religie, méér dan in het denken. Dromen, slapen, eten en drinken, vrijen en ademhalen noemt hij de basisfuncties waarmee je uiteindelijk je eigen ziel kunt voelen. ?Je moet het aan den lijve ervaren, dan ervaar je ook de zin van het leven. Het betreden van Heilige Grond kan een religieus moment zijn?. Later in zijn leven kwam Van den Berk als docent in aanvaring met de kerkelijke hïerarchie maar hij bleef universitair hoofddocent aan de Katholieke Theologische Universiteit Utrecht.

Verhaal van veel mensen
Ook het ervaringsgerichte in zijn denken bleef waar hij later als filmdeskundige veel profijt van zou trekken. ?Mijn verhaal is dat van zovele mensen. De pastoor preekte bij ons in de kerk op zondag een heel ander verhaal dat wat ik als kind ervoer. De pastoor legde precies de catechismus uit. Datgene wat ik nú zo belangrijk vind, vond hij helemaal niet zo belangrijk. Er moest volgens de letter en de leer geloofd worden. Het is eigenlijk héél typisch dat in de katholieke kerk ervaring en denken zó volstrekt los van elkaar konden bestaan. Vreemd dat diezelfde pastoor die met mij over die velden liep tegelijkertijd zei dat een ongedoopt kindje niet op het kerkhof begraven mocht worden. Vréselijk eigenlijk! Toen ik 25 jaar was heb ik dat rationele stuk van het katholieke geloof zonder ál te veel lidtekens achter me gelaten. Ik bleef schatplichtig aan de zintuiglijke basis waarmee ik opgegroeid ben?.

Romeinse theologie
Van den Berk werd broeder in de Orde van De la Salle, deed doctoraal theologie in Nijmegen, en daarvoor studies in Rome. Hij heeft praktisch de hele Romeinse theologie gezien. Nog later trouwde hij. Hij stelde vast dat er bij veel mensen qua geloofszaken een grote hang bestaat naar het zintuiglijk en ervaringsmatig-beleven. ?Er bestaat iets van: ?Wát doet mij nog iets? Wat heb ik aan preken en aan dogma?s???

Ademhalen
De psyche van de mens zélf noemt Van den Berk een zéér groot mysterie. ?Bij de mens zie je die vier basisfuncties slapen en dromen, ademen, seksualiteit en eten en drinken -, en net als bij anderen zijn die bij mij als in een rechte lijn te herleiden tot dat jonge katholieke jongetje van weleer. In praktisch álle levensbeschouwingen kom je bij de vraag ?Waar gáát het nu om?? bij die vier basisfuncties uit. Vraag een Zen-boeddhist: ?Waar gaat het nu om??, en hij zal zeggen: ?Gaat u daar maar eens mooi in de lotushouding zitten en ga diep ademhalen?. Ja, ádemhalen! Als u goed ademhaalt komt u bij het mysterie van uzelf uit. Slapen en dromen. Seksualiteit. Eten en drinken. Neem de wierook in de katholieke kerk, de geur en de kleuren, de zintuiglijke ervaringen, ze hebben allemaal minder van doen met onze rationele hersenpan en meer met onze ervaring. Wij zijn de laatste eeuwen jammer genoeg opgevoed met het idee dat het zintuiglijke en het lichamelijke eigenlijk niet meetelt. We moesten aan ons lichaam ontkomen als was het een kerker. Daar komen die psychosomatische klachten vandaan! Er zijn tijden geweest dat wij vollédig op onze ademhaling  de oude byzantijnse rites zongen. Het Gregoriaans heeft het nóg. De ademhaling, het in- en uitademen, we zijn het helemaal kwijtgeraakt?

In de buik raken
Van den Berk gelooft vooral in de kracht van symbolen en van verhalen. ?De mensen gaan tegenwoordig naar psychologen of therapeuten óf ze gaan naar de concertzaal. Daar worden ze in de buik geraakt. De kerk heeft de ziel van de moderne mens momenteel weinig voedsel te bieden, zei hij recentelijk. ?Ik denk dat een schilderij van Van Gogh, een Rembrandt, een toneelstuk van Tsjechov of een film tegenwoordig meer voedsel biedt aan de moderne mens. Waarom trekken de jongeren zo naar de films in de bioscoop? Je kunt zeggen: dat is allemaal plat vermaak maar er zijn fantástische films die de mensen heel diep raken en die diep voedsel bieden voor de ziel. De kérk doet dat niet?.

U bedoelt de films die die symboliek blootleggen?

?Een kunstenaar laat ons op de eerste plaats vrij. Een kunstenaar staat er niet bij van: dit-is-zus-en-dat-is-zo. Dat is het mooie van de kunst. Natuurlijk is een bioscoopzaal anders dan een kerk maar het gaat om iets anders. Het gemiddelde sprookje van Hans en Grietje doet ons meer dan de fantastische mythe van Adam en Eva die veel grootser is. Adam en Eva wordt meteen uitgelegd, daar worden direct allerlei dogmatisch verhalen aan gekoppeld. De Bijbel staat vól met fantástische verhalen maar ze worden vervolgens helemaal ingelijfd in een bepaalde dogmatische structuur, en dan spreekt ons dat helemaal niet meer aan. De ?buik? wordt helemáál niet meer aangesproken.?

Campina
In zijn Heemsteedse studeerkamer hangt een bos sleutels van zijn vader die op de Brabantse melkfabriek Campina werkte. ?Die sleutels pasten op die kleine melktanks. Het is het beeld van mijn vader die zijn hele leven sleutelde. Tijdens de uitvaart van mijn vader heb ik die sleutels getoond als beeld hoe ons leven eigenlijk een leven van sleutels en sloten is: de goede sleutel op de goede kraan?.

Thoth
Op zijn bureau staat ook een beeldje van de Egyptische God Thoth. ?Die God spreekt mij zeer aan. In de mythologie vond hij het schrift uit. Naast de God van de wijsheid is Thoth ook de God van de transformatie, van de alchemisten. Transformatie is als van lood goud maken zoals de alchemisten deden. Je moet soms ook het lood in je eigen leven transformeren tot goud. Je moet geen monoliet willen zijn.?

Filmkunst
Kunst zou volgens Van den Berk voor de komende generatie wel eens hét grote voertuig blijken te zijn. Vooral film noemt hij een vorm met een onwaarschijnlijke mogelijkheid om symbolen uit te dragen. ?Kunst is vanuit zichzelf een voertuig om een mens op het religieuze vlak te brengen en film is van alle kunsten wellicht de meest religieuze. Je denkt van film vaak dat het buitenkant is maar grote filmers zoals Fellini, Bergman, Lars von Trier, Scorcese of Godard brengen met licht en beelden die zintuiglijkheid zó prachtig in beeld. Zij weten ons soms met een simpele straal licht en een simpel beeld hélemaal in onze ziel te raken?.

The Da Vinci Code
U zag The Da Vinci Code, appelleerde die aan U? ?Nee, die appelleerde niet, dat was een hele slechte film?.

Wat mankeerde er aan?

?De kunstenaar probeerde om de theorieën van dat boek te vertellen maar hij bleek filmisch op geen enkele manier in staat te zijn om dat verhaal in beelden uit te drukken. In feite werd je niet geraakt door de acteurs, er was geen enkele symbolische bewustwording. Het was gewoon een plat beeld. Er zaten ook wérkelijk niet-te-filmen onzinverhalen bij en dat werd allemaal in een grote hutsekluts bij elkaar gegooid. De honger naar spiritualiteit is in onze moderne maatschappij zo immens groot dat zo?n thriller in staat blijkt om allerlei antigevoelens van mensen te genereren. En wat kríjgt men: stenen-voor-brood. Het is zorgwekkend dat hier hórdes voor warm lopen?.

Soaps
Kunnen soaps helpen?

?Já, zéker! Ik hoorde recent van een pastoraal werker in een bejaardenhuis dat hij daar van zeven tot acht 's avonds moet aankloppen want dan zitten ál die mensen naar die soaps te kijken, dat vinden ze prachtig. Het gevecht tussen het kwade en het goede: dáártussen speelt zich het werkelijke leven af. In een soap is dat, in karikaturale vorm precies hetzelfde: de rotzak, de goede, de verliefde, de sluwe?.

Kan de kerk daar wat mee?

?De kerk heeft ál die fantastische verhalen in de Bijbel staan van Judas en Jezus, van de satan en de slang. Het staat er vól van?.

Mark van Bommel
Zoeken mensen het ritueel of de mystiek eigenlijk echt?

?De mensen hebben een wezenlijke behoefte aan symboliek. Het ritueel hoeven wij niet uit te vinden, dat zit ín ons. Bij het recente WK-voetbal zagen we wonderlijke typen van rituelen en daar zijn de media en de televisie ook gretig op ingesprongen. Mark van Bommel bad op het veld, ik zag veel voetballers kruisjes maken. Púúr instinctieve gebaren, heel positief. Als Van Bommel er zélf mee geconfronteerd zou worden zou hij misschien zeggen: ?Ik geloof dat allemaal ook niet zo?, maar zó werkt het wel. Het was een heel instinctief gebaar?.