Biograaf Borgman: Schillebeeckx? dood einde van tijdperk

Hilversum (Van onze redactie) 23 december 2009 - Door zijn lange ziekbed kwam het overlijden van de Vlaamse dominicaan Edward Schillebeeckx voor zijn biograaf Erik Borgman niet als een schok. Toch realiseert hij zich terdege dat er met het overlijden van de internationaal vermaarde Nijmeegse theoloog een einde komt aan een tijdperk, het tijdperk van de eerste post-Vaticanum-II-theologie. Dat zei hij vandaag tegenover katholieknederland.nl.

Theologisch boegbeeld
Borgman, hoogleraar theologie van de religie (in het bijzonder het christendom) aan de Universiteit van Tilburg, schreef het eerste deel van de biografie over Schillebeeckx, getiteld Edward Schillebeeckx, een theoloog in zijn geschiedenis. Borgman omschrijft hem als een “theologisch boegbeeld” en tevens als “een Nederlands theoloog bij uitstek”. De Tilburgse theoloog Borgman, geprofest lekendominicaan, behoorde tot de laatste generatie van Schillebeeckx’ leerlingen, die hem nog meemaakte tot aan diens emeritaat in 1983.

Nederlandse gezicht van Vaticanum II
Schillebeeckx’ invloed was groot, zowel nationaal als internationaal, aldus Borgman. Voor Nederland was hij door zijn advieswerkzaamheden tijdens het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965), en de vertaalslag die hij maakte naar de gewone gelovigen, hét Nederlandse gezicht van die invloedrijke kerkvergadering uit de jaren zestig. “Zijn uitleg van het concilie maakte de historische kerkvergadering voor Nederlandse katholieken tot een concrete gebeurtenis”, aldus Borgman. Schillebeeckx maakte ook grote indruk doordat hij zijn katholieke geloof wist te combineren met een grondige intellectualiteit . Daarbij had hij een grote pastorale betrokkenheid. Borgman: “Altijd vroeg hij zich af wat hedendaagse mensen nodig hadden. Maar wel altijd vanuit de oude traditie van de Kerk. Ook zijn eigen geloofsleven betrok hij in dat proces.”

Grote internationale indruk
Zowel nationaal als internationaal werd de in Antwerpen geboren dominicaan Schillebeeckx bekend door zijn werken over de christologie [de leer over de persoon, het werk en de betekenis van Jezus Christus, red.]. “Hij was van huis uit systematisch theoloog, maar maakte zich de exegese en de bijbelwetenschap later zelfstandig eigen”, aldus Borgman. Zijn grondigheid maakte daarbij internationaal grote indruk. Schillebeeckx’ boeken werden in verschillende talen vertaald. Het voornaamste kenmerk van zijn werk was dat hij de moderne bijbelwetenschappen voluit serieus wilde nemen. "Schillebeeckx liet zien dat het mogelijk was dit op radicale wijze te doen, zonder van het geloof af te vallen”, aldus Borgman. “Daarbij toonde hij aan dat de christelijke interpretatie van Jezus Christus zo gek nog niet was.”

Verboden vertaling
Onomstreden was Schillebeeckx niet. In 1960 verscheen een bisschoppelijke brief aan de Nederlandse Katholieke Kerk waarin de hand van Schillebeeckx duidelijk te herkennen was. De Italiaanse vertaling van de brief werd door het Vaticaan verboden. De Nijmeegse theoloog kon hierdoor tijdens het Tweede Vaticaans Concilie niet officieel als peritus [theologisch adviseur, red.] optreden, maar dat was volgens Borgman een “blessing in disguise, want daardoor kon hij zich een stuk vrijer bewegen”.

Vaticaanse onderzoeken
In totaal kwamen er drie Vaticaanse onderzoeken naar Schillebeeckx' werk en zijn ideeën. Geen van de onderzoeken leverde een kerkelijke veroordeling op. De toetsing van zijn boeken over Christus, met name Jezus, het verhaal van een levende, is het bekendst geworden. Onderzocht werd of Schillebeeckx met zijn visie op Jezus niet in strijd kwam met de klassieke kerkelijke leer, die stelt dat Jezus Christus zowel God als mens is. Schillebeeckx' benadering kenmerkte zich door een grote nadruk op de historische, menselijke persoon Jezus, een benadering ‘van onderen’, en zou daarmee mogelijk op spanning kunnen komen te staan met de officiële leer van de Kerk.

Einde aan tijdperk
Met het overlijden van Edward Schillebeeckx komt er “concreet een einde aan een tijdperk en aan de specifieke vorm van theologie die het Tweede Vaticaanse Concilie als eerste trachtte te verwerken”, aldus Borgman. Schillebeeckx’ invloed is daarmee niet minder geworden. Borgman: “Ik beschouw mijzelf als zijn meest uitgesproken leerling, die zijn vorm en stijl wil voortzetten.”


Een glunderende Edward Schillebeeckx met de Gouden Ganzeveer (foto: © ANP).
Het bestuur van de Kon. Ned. Uitgeversbond reikte in 1989 zijn culturele prijs, de Ganzeveer, aan hem uit. De theoloog werd daarmee geëerd voor zijn bijdrage aan de Nederlandse cultuur en de verspreiding daarvan.