'Sovjets creëerden zwarte legende over Pius XII'

Hilversum (Van onze redactie) 5 april 2009 - De 'zwarte legende' dat paus Pius XII de regimes van Hitler en Mussolini zou hebben gesteund, werd gecreëerd in de communistische wereld vlak voor het einde van de Tweede Wereldoorlog. Dat stelt de Italiaanse jezuïet en historicus Giovanni Sale in het jezuïetentijdschrift La Civiltà Cattolica.

Radio Moskou
Pater Sale citeert in zijn essay een commentaar van Radio Moskou op een toespraak die Pius XII op 2 juni 1945 had gehouden. Daarin keerde de paus zich tegen de gedachte dat de Duitsers collectieve schuld droegen voor de nazimisdaden. De speech werd volgens Sale onmiddellijk door de Sovjets aangegrepen om de paus in een kwaad daglicht te stellen. Daarmee zouden zij wraak op de paus hebben genomen voor diens talrijke waarschuwingen voor het totalitarisme van de Sovjet-Unie. Ook konden de Russen zo de aandacht afleiden van eigen wreedheden en vooroorlogse afspraken met Hitler.

Crematoria rookten
'Geen enkele wreedheid begaan door Hitlers volgelingen bracht enige weerzin of verontwaardiging bij het Vaticaan teweeg', zei Radio Moskou direct na Pius' toespraak. 'Het Vaticaan zweeg toen de Duitse doodsmachines draaiden, toen de schoorstenen van de crematoria in Maidanec en Osfensil rookten, toen honderden bommen op de vreedzame bevolking van Londen werden gedropt, toen Hitlers doctrine van vernietiging en uitroeiing in harde werkelijkheid werd omgezet.' Radio Moskou vond het daarom ongepast dat het Vaticaan de geallieerden opriep tot 'tot barmhartigheid en tot vergeving van de nazimisdadigers'.

Zwartmaking
Volgens Sale was dit commentaar van Radio Moskou een manifestatie van een planmatige zwartmaking van de paus en het Vaticaan. Ook bevat het al elementen voor het imago van Pius XII als de oorlogspaus die bewust over de Holocaust zou hebben gezwegen. "Deze motieven werden herhaald door de communistische en pro-Russische pers in Europa, maar ook door media van gematigder links. Zelfs een aantal katholieke sociaal activisten lieten zich door deze propaganda beïnvloeden", aldus pater Sale.

Italiaanse communisten
De Sovjet-propaganda werd in Italië voortgezet door onder anderen de communistische partijbons Luigi Longo. Die zei op een partijbijeenkomst op 7 januari 1946: 'De Kerk is in de persoon van Pacelli verantwoordelijk voor Hitlers opkomst. Hij wilde een front tegen het oprukkende gevaar van Rusland vormen, wat hij deed als nuntius in Berlijn. Momenteel, na Roosevelts dood, staat de paus in Europa alleen in zijn oppositie tegen het Russische gevaar. Dus steunt hij nu op Amerika, met de benoeming van kardinalen. etc., met als doel een nieuw anti-Russisch front te vormen, gesteund door Amerikaanse en Italiaanse kapitalisten.'

Toneelstuk
De invloed van de Europese communisten op de opinievorming onder intellectuelen was groot, stelt Sale. Dat schiep het klimaat waarin Rolf Hochhuth zijn toneelstuk Der Stellvertreter kon schrijven. Nadat dit stuk in Parijs in 1963 voor het eerst op de planken werd gebracht, kreeg Pius XII, die na de oorlog tot aan zijn dood buitengewoon populair was en de bijnaam Engelachtige Herder had, het stigma van de 'zwijgende oorlogspaus'.

Pius XII recht doen
"Recente studies dragen bij aan een veel objectievere en onthechte analyse van de figuur en het werk van Pius XII, los van de legende en de ideologieën die hem veel te lang gevangen hebben gehouden", aldus Sale. De historicus is ervan overtuigd dat de archieven van het pontificaat van Pius XII en andere archieven duidelijkheid zullen bieden, "en recht zullen doen aan de paus die hij was, in het moeilijk klimaat van de oorlog: een wijze vredestichter en een leraar van menselijkheid."