Basis schrijverschap Wolkers was Bijbel
Hilversum (Van onze redactie) 19_oktober 2007 - De basis van het schrijverschap van Jan Wolkers lag in de Statenbijbel van zijn gereformeerde jeugd. Dat zei de vandaag op 81-jarige leeftijd overleden schrijver en beeldend kunstenaar in 2005 in een interview met Gerard Klaasen voor KRO Magazine. ?Christus is voor mij nog heel belangrijk. Ik denk vaak aan hem. Christus was natuurlijk een rebel, geen religieuze slijmjurk of zo.?
Bij gelegenheid van het overlijden van Jan Wolkers publiceert katholieknederland.nl het interview dat Gerard Klaasen in april 2005 op Texel met hem maakte. Over schrijven en beeldhouwen.?Schrijven is een dwangmatige activiteit.? En over zijn invloed op de samenleving, geloof, Wilders en bisschop Muskens. ?Ik heb er verschrikkelijk veel waardering voor hoe iemand als Muskens in God gelooft en ernaar leeft. Dat zou nog een bewijs kunnen zijn dat er zoiets als een God bestaat, dat het de mens inspireert."
Door Gerard Klaasen
Vrijetijdsbioloog
Soms slikt hij hele woorden weg. Zijn zangerige, slepende stem vraagt continue aandacht van de gespreksgenoot. Soms houdt hij midden in een zin stil, zijn blik gefixeerd op een natuurtafereel buiten in de tuin. Eilander en vrijetijdsbioloog Jan Wolkers schreef het Boekenweekgeschenk 2005, Zonnehitte.
Jan Wolkers (79) neemt vanuit zijn royale woonkamer in Den Burg op Texel menig mees of winterkoninkje waar die aan het oog van de interviewer volledig dreigen te ontsnappen. Een oude beuk, deze Wolkers, met onverminderd mooie bloeimomenten. Zachtmoedig, met ferme uithalen. Niemand kan aan het einde van een zin zo hartverscheurend ?Hè? zeggen als hij. Aardig, in de herfst van zijn leven onbetwist milder: een zekere grilligheid was hem vroeger niet vreemd. De auteur van Turks Fruit, Terug Naar Oegstgeest en Gesponnen Suiker haalt met regelmaat bijbelteksten aan, ook op momenten dat de conversatie weinig reden tot bijbels houvast kent.
Zomerhitte
Zomerhitte is na De Onverbiddelijke Tijde uit 1984 de eerste roman die Wolkers in jaren schreef. Is de romancier in Wolkers weer opgestaan?
?Nou, je kunt zeggen: die is nooit te bedde geweest. Ik heb in die tijd tientallen essays?s geschreven. Voor het schrijven van een roman heb je een langere adem nodig. Bovendien kreeg ik veel opdrachten: het hernieuwde Auschwitzmonument, het Rembrandt-monument in Leiden, het Den Uyl-monument. Een boek schrijven eist zoveel concentratie, dan kan je er niks anders bij doen. Daar komt dat door.?
In Zomerhitte gaat het over een drugstransport op een eiland via een zeilschip, een fotograaf die op het naaktstrand een meisje ontmoet dat hij losweekt uit het criminele milieu waar ze zijdelings in verweven was geraakt. Misdaad, liefde, schoonheid, drugs, moord: hoe verzint de schrijver het eigenlijk allemaal?
?Nou, het is niet ?verzinnen, veel dingen overkomen je. Zo?n drugsaflevering op het strand heb ik persoonlijk waargenomen, dat meisje op het strand óók. Het zijn ervaringen, ontstaan uit het dagelijkse leven. Nee, ik heb nooit met de vraag achter mijn schrijfmachine gezeten ?Hoe moet ik nu verder?"
U móet ook gewoon schrijven?
?Ja, het is een dwangmatige activiteit. Het behoort tot je leven.?
Heeft U vandaag al geschreven?
?Nee, nog niet, ik heb mijn atelier wat opgeruimd.?
Overweegt u vandaag nog te schrijven?
?Misschien wel, maar misschien ga ik zodirect nog wel schilderen. Ik ben daar heel vrij in, het hangt soms ook van het weer af want als het vroeg donker wordt kan ik niet zo lang in mijn atelier werken. Maar als straks mijn zoons met de boot op bezoek komen en zij gaan ondertussen lange wandelingen maken, dán heb ik wel tijd.?
U loopt tegen de tachtig? Voelt U dat - voor wat U nog schrijven wilt - de tijd U op de hielen zit?
?Nee, naarmate je fysiek achteruit gaat voel je dat sommige dingen steeds heftiger worden. Bij het schilderen is het net alsof je een soort adrenaline put, dat geeft je een enorme drive, weet je.? Een lange stilte volgt. Wolkers kijkt diep in zichzelf verzonken naar buiten. Zachtjes herhaalt de schrijver de laatste twee woorden: ?wéét-je?. En hij richt zich op: ?Het gebeurt onbewust.?
Geen pornograaf
Kent Wolkers - wiens oeuvre inmiddels een tijdvak van 40 jaar omvat - zichzelf als schrijver invloed toe in de samenleving?
?Ja, ik geloof dat ik vooral op het gebied van vrijheid verschrikkelijk veel invloed heb gehad, méér dan de meeste andere schrijvers. Seksualiteit is bij mij natuurlijk een heel belangrijk thema geweest, vooral ook omdat het bij mij nooit iets met pornografie te maken heeft gehad. Bij mij zijn het altijd heel natuurlijke dingen die iedereen meemaakt maar waar niemand gewoon over praatte, zeker niet tóen. Ik schrijf bovendien ook gewoon heel helder en duidelijk.?
Turks Fruit en Terug naar Oegstgeest zijn klassiekers wat betreft bevrijding?
?Ja, vooral Turks Fruit heeft nog steeds een enorme weerklank. Ik krijg van tijd tot tijd nog steeds post van mensen die het nú weer lezen en voor wie het een soort openbaring is. Van Turks Fruit is nu voor het eerst een musical in voorbereiding.?
Jan Wolkers in zijn atelier, april 2005 (foto: RKK/Gerard Klaasen)
Christus
Wolkers zegt veel Spinoza te lezen. Het gereformeerde geloof van uw jeugd heeft U afgelegd , daar is eigenlijk het spinozisme voor in de plaats gekomen?
"Zo kan je dat niet zeggen. Ik houd er mijn eigen filosofie op na: Christus was natuurlijk een rebel. Hij sprak: 'Wie zonder zonde is werpe de eerste steen? weet je wel. Ze kwamen bij Hem met een prostituee die ze wilden stenigen en toen zei Christus ?Wie zonder zonde is werpe de eerste steen?, en toen konden ze allemaal die steen weer uit hun poten laten vallen, hahahaha. Het Oude Testament heeft natuurlijk ook veel te maken met de moslimwereld, de houding van moslims tegenover homoseksualiteit , want dat is in het Oude Testament hetelfde: 'wie ligt met een man als met een vrouw is des dood schuldig, zijn bloed zij op hem?, nou ja."
U zit nog goed in de stukken?
"Jazeker"
U lijkt mij een pantheïst?
?Dát is misschien wel het woord: alles verdwijnt immers ook maar alles stroomt ook door.?
Statenbijbel
Het is eigenlijk de Statenbijbel die hem in zijn schrijversschap naar zijn zeggen nog het meest geprikkeld heeft.
?Mijn vader las drie keer per dag na het eten uit de Bijbel, zonder enige franje, écht als een gelovige. De taal is ook zo mooi. Dat zit gewoon nog in me."
Eigenlijk is de gereformeerde appel van Uw Oegstgeestse jeugd niet al te ver van de boom gevallen?
?Dat is zo, dat is wel waar. Het blijft een stuk van je leven."
U bent eigenlijk gewoon een jongen van de Tale Kanaäns gebleven?
"Nou, sommige dingen: de Bijbel. Maar de Tale Kanaäns heeft natuurlijk een slechte reuk. Die gebruikt Multatuli voor juffrouw Laps enzo met al die praatjes enzo en de dominee. Wat dat betreft: Multatuli was natuurlijk doopsgezind, die was natuurlijk niet orthodox-protestant of zo.
U bent een jongen van het onversneden woord gebleven?
"Ja, ik geloof zeker dat de basis van mijn schrijverschap bij de Bijbel ligt. Christus is voor mij nog heel belangrijk. Ik denk vaak aan hem. Christus was natuurlijk een rebel, geen religieuze slijmjurk of zo.?
Bisschop Muskens
Ooit noemde de Bredase bisschop Muskens Wolkers een ?standbeeld van hedendaagse cultuur?. Op Wolkers? tafel ligt de biografie van Muskens Wees Niet Bang -?Voor mijn amice Jan Wolkers!
?Ik vind hem een bijzonder mens. Wie met hem praat hoort een wijze man, iemand zonder enige bekrompenheid. Ik vind het geweldig zoals hij die zwarte mensen in Afrika wil helpen met hun aidsproblemen.?
U deelt één fundamentele zaak niet met de bisschop van Breda: dat is eenvoudig het geloof in God. U gelooft niet in God, hij wel!
?Nee,maar ik heb er verschrikkelijk veel waardering voor hoe iemand als Muskens in God gelooft en ernaar leeft. Dat zou nog een bewijs kunnen zijn dat er zoiets als een God bestaat, dat het de mens inspireert.?
U gelooft écht niet in God?
?Nee, nee, nee! Ik geloof dat wij door toeval zijn ontstaan, misschien had het zo nóóit mogen geworden als het nu is en is deze wereld de zonde van het eten van de appel, des goeds en des kwaads.?
U wilt ook niet in een God geloven want dat betekent ook een hiernamaals en een hemel en U wilt ook niet zestig miljoen jaren naast mevrouw Buysman zitten. Als U dan toch moet dan toch liever naast een ijsvogel of een zanglijster.
"Ja dat zou ik nog wel leuk vinden maar goed, dat is maar een illusie. Als je weet wat wij tegen- woordig weten: die miljarden sterren die er zijn, ja dat doet andere mensen misschien juist in God geloven maar het is gewoon één bijna helse machine van zwarte gaten en vurige bollen en zo. Ik geloof dat wij door zo?n soort toeval zijn ontstaan, door bepaalde ontwikkelingen enzovoort maar misschien had het nooit mogen geworden en is dát de zonde van het eten van de appel, des goeds en des kwaads."
Adam en Eva
In Zomerhitte vraagt U zich af hoe Adam en Eva op schilderijen met hun navel afgebeeld kunnen staan terwijl ze terwijl ze door God geschapen zijn!
?Jaja, haha, bij de navel!?
Linksom of rechtsom zal het resultaat volgens U toch zijn dat de religie op den duur als een nachtkaars uit zal gaan?
?Ik zeg dat niet met plezier want ik ben juist zo voor de tolerantie in de religie. De religies doen ook een heleboel dingen goed, hè, de godsdienst heeft een heel belangrijke sociale werking in het bij elkaar brengen van mensen. Ik heb nog in een wereld geleefd waarin katholieken als tweederangs burgers werden behandeld. Kijk, God heeft niet de mensen geschapen maar de mens heeft God geschapen, dat is het eigenlijk, en daarom heeft iedereen zijn eigen God.?
Gerard Klaasen in gesprek met Jan Wolkers (foto:RKK)
Ayaan Hirsi Ali
Twee weken geleden liet Ayaan Hirsi Ali weten waar haar verblijfplaats was, en en passant ze vertelde ook waar Geert Wilders verbleef: in een cel in Kamp Zeist. Wat vond U?
?Nou, die cel heeft Wilders wel nodig want die man moet echt een tijdje opgesloten worden. Hirsi Ali heeft het zó hoog gespeeld dat het effect van haar handelen contraproductief is. Ze is ook nooit meer vrij. Ze heeft dingen gezegd die pedagogisch op een betere manier gezegd konden worden want nu schopt ze toch wel verschrikkelijk veel mensen tegen de schenen. Veel vrouwen die ze juist wil bereiken wenden zich van haar af, vooral van haar soort aanpak!?
Zou U wel eens met Ayaan willen spreken?
?Nee, daar heb ik helemaal geen behoefte aan. Ik reken Ayaan toch tot de categorie fanatici. Ik zeg: de rede is verschrikkelijk belangrijk, óók in de godsdienst.?
Zij is doorgeslagen?
?Ja, ze choqueert mensen die waarschijnlijk aan haar kant staan maar die ze vervreemdt van zichzelf. Ik heb me altijd verzet tegen de bekrompenheid van de religie. Ook binnen de islam heb je stromingen die uiterst tolerant zijn maar als het ergens fanatiek wordt gespeeld wordt er een boel vernield. Kijk, om gewone Marokkaanse men- sen - die uit de bergen van Marokko naar hier kwamen om te werken - voor geitenneukers uit te schelden terwijl die mensen waarschijnlijk nog nooit een geit hebben gezien, kijk, dat is onbegrijpelijk voor die mensen.?
U doelt op Theo van Gogh die in die zin provoceerde. Dat is niet Uw stijl?
?Nee! Ik kende Theo goed, we hebben het er ook wel eens met elkaar over gehad want Theo was een hele lieve bijzondere jongen maar dit was er bij hem ingeschoten. Je mag wel kritiek op de Islam hebben en op alles maar het moet wel gaan op een manier die doordrengd is van medegevoel voor elkaar. We zitten allemaal op dezelfde planeet die we nu beetje voor beetje aan het vernietigen zijn.?
EO
Ik heb U nog nooit zien optreden bij Andries Knevel van de EO?
?Nee, het kan zijn dat hij mij te moeilijk vind om aan te pakken."
Wolkers zou een uitnodiging van Knevel niet uit de weg gaan.
"Néé, maar waar het echt om gaat, daar komt hij toch niet aan toe. Het is bij de EO allemaal sekte-gedoe."
Er bestaat van U een imitatie bij Kopspijkers, is die naar uw smaak geslaagd?
?Ja, die is heel grappig, daar moet ik altijd héél erg om lachen maar het is natuurlijk maar een parodie want ik ben niet zo?n zemelaar die ieder torretje of kevertje persoonlijk begroet. Het is een leuke boutade, ik moet er altijd verschrik- kelijk om lachen. Die jongen doet dat leuk.?
Zegt U soms ?s avonds tegen Uw vrouw Karina ?Kom, ik ga weer naar mezelf kijken!?
?Nee hoor, dat niet, nee.?
In mijn jeugd liep ik bij U in de Zomerdijkstraat in Amsterdam regelmatig Uw atelier binnen - ik ken U dus al va die tijd - toen waren het beeldhouwwerken, enkele schilderijen, olieschilderijen, gouaches. Nu hier op Texel waar het licht welk uur zo bijzonder is: gedroogde berenklauwen en koeienstront!
"Ja, kijk ik zal je direct mijn atelier laten zien wat ik tegenwoordig maak aan schilderijen en dat heeft natuurlijk sterk te maken met de natuur, dat hadden die schilderijen met koeienstront ook want dat werd nooit zomaar op het doek gesmeten, dat zijn prachtige structuren want koeienmest zit er schitterend uit, met dat stro er soms nog tussen, at heb ik altijd wel gewaardeerd ja."
Schrijven is lezen
U lijkt mij per saldo heel slim, sociaal slim, wendbaar met als vertrekpunt een hoogst eigen persoonlijkheid.
?Ik geloof niet dat ik uitblink in slimheid, daar wil ik ook niet in uitblinken. Ik wil eigenlijk zo oprecht mogelijk leven. Ik wil doen wat ik moet doen, en dat dan zo goed mogelijk. Mijn jongens, onze zonen vormen bijvoorbeeld een heel belangrijk facet van mijn leven.?
?Ik wil zo oprecht mogelijk leven?, lukt U dat ook?
?Meestal wel want je ziet mij zelden of nooit in zo?n raar spelletje waardoor je een bepaald image krijgt. Dat vind ik eigenlijk weerzinwekkend. Ik leef zo rustig mogelijk.?
Ik zie dat U de blik op een beest in de tuin houdt. Een vogel?
?Ja, ik zie alles wat voorbij komt. Dat is zo fijn. Als ik in het tuinhuis zit te schrijven en ik zit achter mijn schrijfmachine - ik kan blind met 10 vingers typen zoals ze dat noemen -, dan lees je eigenlijk hè want schrijven is eigenlijk lezen. Dus ik lees en ik kijk over mijn papier heen naar dat oude appelboompje en ik kan precies zien welke vogels er allemaal voorbij komen. Veel winterkoninkjes momenteel. Alles.?
