Nieuwe visie op bekering paus Gregorius de Grote
Hilversum (Van onze redactie) 25 april 2007 - De bekering van paus Gregorius de Grote (590-604) is geen eenmalige gebeurtenis geweest maar een proces in twee fasen. Bovendien vond de pontifex dat het christendom niet door middel van geweld maar in vertrouwen op God verspreid moest worden. Dat stelt Arnold Smeets in het proefschrift dat hij schreef bij de Faculteit Katholieke Theologie. Op vrijdag 27 april verdedigt hij het aan de Universiteit van Tilburg.
Semiotiek
Smeets analyseerde drie brieven van paus Gregorius de Grote om na te gaan of de semiotiek, de studie van tekens en tekensystemen, van A.J. Greimas gebruikt kan worden als
een methode van historisch onderzoek. Het antwoord luidde bevestigend. De analyses leverden verrassende nieuwe inzichten op.
Geschiedenis openbreken
De semiotiek kijkt niet - zoals de geschiedkunde - terug, maar richt zich op het toenmalige heden van de tekst: wat waren toen de intenties en wat stond
er op het spel? Daarmee breekt de semiotiek de geschiedenis als het ware open, want de afloop die wij kennen uit de geschiedenisboekjes, was toen nog onbekend.
Brief aan vriend
Smeets eerste semiotische analyse gaat over de bekeringservaring van Gregorius_de_Grote. Zijn bekering wordt doorgaans gedateerd in 573, toen hij zich als monnik
afzonderde van de wereld. Gregorius schrijft daarover in een brief aan zijn vriend Leander van Sevilla. Uit de semiotische analyse van deze brief blijkt dat het intreden in het klooster slechts
het begin van een bekeringsproces markeerde. Pas later werd dat proces voltooid, door een innerlijke bekering. Toen ontdekte hij de kracht van de (naasten)liefde en vond hij een evenwicht
tussen bezinning in het klooster en actie in de wereld.
Detail van 'Sint Gregorius de Grote' van Carlo Saraceni, ca. 1610 (foto: Web Gallery of Art, wga.hu)
Positievere kijk op de wereld
Met zijn nieuwe inzicht nam Gregorius stelling in een actuele discussie. In zijn tijd zochten velen hun heil in het klooster. Bidden in de afzondering
van het veilige klooster was een antwoord op het leven in de gevaarlijke en zondige wereld. Gregorius ontwikkelde een positievere kijk op de wereld: een gelovige heeft ook een
verantwoordelijkheid tegenover zijn medemens. Uit de analyse blijkt dat zijn tweede bekeringservaring aan die overtuiging ten grondslag ligt.
Échte bekering
De ?innerlijke bekering? ? de échte bekering - ervoer Gregorius in Constantinopel, centrum van politieke intriges. Daar ontdekte hij dat wereldvlucht in een klooster niet de oplossing is.
Hij vindt, zegt de promovendus tegenover katholieknederland.nl, "een model om zich in stilte te richten tot God en je tegelijkertijd in te zetten voor de noden van de wereld?.
Hij is nu ?wel ín de wereld, maar niet ván de wereld".
Bewegingsruimte
Als bisschop van Rome wist Gregorius deze schijnbare spagaat vol te houden. Paus Gregorius, zegt Arnold, was bijvoorbeeld mild ten opzichte van andersdenkenden en ongelovigen. Hij was
ervan overtuigd dat God de geschiedenis maakt. Die kun je als mens niet afdwingen, dus geweld tegen heidenen was volgens Gregorius zinloos. Er leiden meer wegen naar Rome ? dat is geen
katholieke gemakzucht, maar volgens Smeets "een volle overtuiging, die de ander ruimte geeft". Deze leer schept ook ook ruimte voor jezelf: In de woorden van Smeets: "Je hebt
verantwoordelijkheden maar het is niet aan jou om alles te realiseren. Geef jezelf bewegingsruimte om met succes en teleurstelling om te gaan".
Geweld en geleidelijkheid
Wat de verspreiding van het christendom betreft, wordt doorgaans aangenomen dat Gregorius in eerste instantie een strategie voorstond waarin geweld een
geoorloofd middel was. Later zag hij zich door de omstandigheden gedwongen voor een geleidelijke weg te kiezen. Zijn instructies voor de missie van Engeland zouden dat bewijzen. Maar Smeets
ziet geen aanleiding voor deze koerswijziging. Hij betoogt dat Gregorius de Grote zijn missiestrategie ontwikkelde vanuit zijn vertrouwen in God. De boodschap van beide brieven is dat bekering
een zaak van het hart en het werk van God is. Missioneren ondersteunt dit onzichtbare handelen van God.
Spirituele wijsheid
Tot Smeets' eigen verrassing bleken de theologische opvattingen van de paus over de missie gedragen te worden door zijn bekeringservaring. De brieven van de 6e eeuwse paus bevatten volgens hem
nog steeds een schat aan spirituele wijsheid.
KRO
Arnold Smeets, geboren in Breda in 1960, studeerde vanaf 1979 geschiedenis en godsdienst aan de Nieuwe Lerarenopleiding Mollerinstituut in Tilburg en vervolgens aan de
Theologische Faculteit Tilburg. Hij specialiseerde zich in de geschiedenis van kerk en theologie. Na zijn studie trad hij in dienst bij de KRO waar hij werkt als programmamaker en eindredacteur
bij de Afdeling Godsdienst en Cultuur.
