?Mel Gibsons film Apocalypto propageert middeleeuwse offertheologie?

Hilversum (Van onze redactie) 10 januari 2007 - Morgen gaat Mel Gibsons film Apocalypto in Nederland in première. Evenals The Passion Of The Christ is Apocalypta een bloederige film. Het verhaal gaat over de in verval rakende Maya-cultuur. Volgens anglicaans priester en Oxford-filosoof Giles Fraser is Apocalypto net zo antisemitisch als The Passion Of The Christ. Bovendien maakt Gibson met zijn nieuwe rolprent wederom propaganda voor een middeleeuwse offertheologie waarin God wordt voorgesteld een bloedeisend opperwezen, aldus Fraser. Hieronder zijn recensie, die vandaag in de Britse krant The Guardian werd gepubliceerd.

---------------------------------

Walgelijke slasher movie
?Apocalypto is niet belast met nationalistische of religieuze vroomheid?, oordeelt het New Yorkse weekblad The Village Voice. Met dit alibi hebben de critici zich gewonnen gegeven aan Mel Gibsons walgelijke Maya slasher movie.

Antisemitisme
The Passion Of The Christ, Gibsons vorige film, werd in brede kring veroordeeld vanwege zijn antisemitische portrettering van Joden, die zoals velen geloofden, verantwoordelijk werden gehouden voor Christus? dood. Afgelopen zomer werd deze interpretatie bevestigd door Gibson zelf die in een dronken bui een politieagent toeschreeuwde dat ?joden verantwoordelijk zijn voor alle oorlogen in de wereld?. Toch menen velen dat Gibson zijn religieus-politieke overtuiging bij het maken van deze film heeft thuisgelaten en dat Apocalypto niets meer is dan Mad Max [een vroege Gibson-film, thans een culthit; red.] in het oerwoud. Maar deze mening is nergens op gebaseerd.

Theologisch ongeletterde recensenten 
Apocalypto is een prequel van The Passion Of The Christ. Beide films zijn bepaald door Gibsons verontrustende theologische wereldbeschouwing die een dwaas verband legt tussen bloed en verlossing. Apocalypto is een nieuwe christelijke snuff movie, maar veel recensenten missen de theologische geletterdheid om dit te ontdekken.


Scène uit Apocalypto (foto: A-Film)

Rituele slachtpartij
In het begin van de film wordt een dorp van vreedzame jager-verzamelaars aangevallen door een bende angstaanjagende Maya-krijgers die de dorpsbewoners gevangennemen en afvoeren naar de stad. De mannelijke gevangenen worden gebruikt als menselijke offers in een rituele orgie bedoeld om de zonnegod Kukulkan tot bedaren te brengen. De stadsbewoners geloven dat deze godheid in zijn woede een plaag heeft veroorzaakt. Een voor een worden de slachtoffers naar de top van een piramide gevoerd. Daar snijdt een hogepriester hun borst open om vervolgens het kloppende hart eruit te rukken. De hoofden van de mannen worden van de rompen afgehakt en in een wilde menigte geslingerd. Het past geheel in Gibsons theologische visie dat dit offerritueel wordt afgeschilderd als een zich steeds herhalende handeling waarbij honderden lijken van de piramide aftuimelen. Ja, het is ziek.

Tweeluik
Het verband tussen The Passion en Apocalypto wordt gevormd door een specifieke offertheologie. De nieuwtestamentische Brief aan de Hebreeën zegt het als volgt: ?Verder verricht iedere priester dagelijks staande de dienst en draagt hij telkens weer dezelfde offers op, die nooit de zonden kunnen wegnemen. Christus daarentegen is voor altijd gezeten aan de rechterhand van God, na één enkel offer voor de zonden te hebben gebracht, nog  slechts wachtend op het ogenblik dat zijn vijanden als een voetbank voor zijn voeten worden gelegd? (10: 11-13). Gesteld dat Apocalypto en The Passion een tweeluik is, dan vormt de eerste film het contrast van de macabere offercultus voor het ene ware offer van Jezus Christus, dat het onderwerp is van de tweede film. Geredeneerd vanuit een bepaalde christelijke verzoeningsleer is de eindeloze cyclus van rituele offers overbodig gemaakt door de Kruisiging. 


Scène uit Apocalypto (foto: A-Film)

Obsessie voor judaïsme
Apocalypto is in brede kring veroordeeld wegens het neerzetten van racistische stereotypen. Historici hebben erop gewezen dat het missaal slachtofferen van mensen niet voorkwam in de Maya-cultuur. Maar het gaat hier helemaal niet om Maya?s. Waarschijnlijk heeft Gibson zich daarom ook niet erg druk gemaakt om een betrouwbaar beeld van de Maya-cultuur te schetsen. Helaas is deze film weer een nieuw hoofdstuk van zijn ongezonde obsessie voor het judaïsme. Duidelijk is dat de Maya-piramides geïnterpreteerd moeten worden als een symbool voor de Joodse tempel. Natuurlijk weet Gibson dat in de Tempel van Jeruzalem geen mensen maar dieren werden geofferd; dat neemt echter niet weg dat de Maya-hogepriester dezelfde trekken vertoont als de ergste middeleeuwse karikaturen van bloeddorstige joden.

Conquistadores
De eindscène van de film is schokkend. Als het bloed geronnen is, verschijnt er aan de kust een boot met Spaanse conquistadores en een monnik die een kruis omhooghoudt. De Maya?s zijn met stomheid geslagen. Het oude offersysteem staat op het punt vervangen te worden door het christendom. Zo herinterpreteert Gibson de genocide van de conquistadores en presenteert het als een verhaal met een moraal waarin christenen de inheemse volkeren redden van de doodscultus.


Mel Gibson (foto: A-Film)

Christus plaatsvervangende lijden
In Apocalypto is het culturele chauvinisme van Gibson het makkelijkst te ontdekken. Meer sinister is het verband dat Gibson legt tussen verlossing en geweld, een verband dat in al zijn films zit. Deze visie wortelt in een theologische leer die vooral wordt aangetroffen bij Anselmus en Calvijn. Volgens hen zijn mensen door en door slecht en kunnen ze de hemel pas bereiken als ze voor hun zonden worden gestraft. Door straf komt de weegschaal van de gerechtigheid weer in evenwicht en worden de smetten weggepoetst. Het probleem is echter wel dat de menselijke slechtheid zo diep zit dat de daarmee verbonden schuld te zwaar is om door de mens te worden uitgeboet. Dat is de reden van Christus? komst. Hij heeft in de plaats van de mens zijn straffen ondergaan door zich aan het kruis te laten nagelen. Dit is het verlossingsverhaal dat in conservatieve kringen wordt geloofd. In dat verhaal moet voor iedere zonde met pijn worden betaald.

Doodstraf
De technische term voor deze verlossingstheologie is penale substitutie: slechtheid moet met bloed worden uitgeboet. Het geloof in deze leer verklaart het gegeven dat zoveel rechtse christenen zoals Gibson voor de doodstraf zijn. Het is precies deze gelijkstelling [van schuld en boete] die de christelijke moraal van binnenuit rot maakt. Want deze theologie is intrinsiek vindicatief, bloeddorstig en wraaklustig. Hoewel vele evangelicalen en conservatieve katholieken menen dat deze leer het hart van de Blijde_Boodschap vormt, is zij veeleer de middeleeuwse interpretatie ervan die de evangelische nadruk op vergevingsgezindheid en geweldloosheid afwijst.

Barmhartigheid in plaats van offers
Jezus heeft het heel helder uitgedrukt toen hij zijn favoriete passage uit de Hebreeuwse schrift citeerde: ?Ik verlang barmhartigheid en geen offers? [Matteüs 9:13). De logica van de vergelding die zegt dat zonde verdwijnt door pijn is precies datgene waartegen Christus zich verzette. Zijn standpunt werd gedeeld door de Hebreeuwse profeten vóór Hem. Daarmee in contrast staan de films van Gibson waarin bloed alleen met bloed betaald kan worden.

Dr. Giles Fraser is de pastoor van de anglicaanse Maria-parochie Putney in Londen. Tevens is hij lector in de wijsbegeerte aan het Wadham College in Oxford, gespecialiseerd in het werk van Friedrich Nietzsche. Fraser gaf katholieknederland.nl toestemming zijn recensie te vertalen en te publiceren.