Paul Verhoevens Zwartboek rekent af met gereformeerde hypocrisie
Hilversum (door Rolf Deen) 31 augustus 2006 ? De langverwachte film van Paul Verhoeven Zwartboek gaat morgen tijdens het 63e internationaal filmfestival in Venetië in première. Daar doet de film mee in de competitie om de Gouden Leeuw. De actierijke thriller over verraad en dubbelverraad in de Tweede Wereldoorlog heeft de allure van Hollywood, maar de manier waarop de regisseur het calvinisme neerzet geeft er een onmiskenbaar Hollandse polderlucht aan. Paul Verhoeven deelt met deze film rake klappen uit aan dat filiaal van het christendom.
?Houdt het dan nooit op??
Het is eind oktober 1956. Rachel Steinn (Carice van Houten) is lerares in een Israëlische kibboets als door een onverwachte ontmoeting haar gedachten teruggaan naar de laatste oorlogsjaren in Nederland. Zij was toen ondergedoken in de boerderij van de gereformeerde familie Tjepkema. Een geallieerde bom verwoest per ongeluk de boerderij. Rachel probeert met een groep joden via de Biesbosch naar bevrijd gebied te komen maar een Duitse patrouille richt een slachting onder de vluchtelingen aan. Als enige overlevende sluit Rachel zich aan bij het Haagse verzet onder de alias Ellis de Vries. Om een aantal verzetsmensen uit de SD gevangenis te kunnen bevrijden moet Rachel/Ellis aanpappen met de hoge Duitse SD officier Müntze (Sebastian Koch). De bevrijding van de gevangenen mislukt omdat er verraad in het spel is. Ellis wordt zowel door het verzet als door de Duitsers als schuldige aangewezen. Met Müntze, die inmiddels bij zijn meerderen uit de gratie is, duikt ze weer onder en wacht het einde van de oorlog af. De bevrijding brengt Ellis geen vrijheid, zelfs niet wanneer ze de echte verrader weet te ontmaskeren. Berooft en berooid van alles wat haar dierbaar is, schreeuwt ze het wanhopig uit: ?Houdt het dan nooit op?? Het antwoord op die vraag komt als de film eindigt waar hij is begonnen en we de gevechtsvliegtuigen over horen razen, op weg om de Suez-crisis te beslechten.
Het christendom vernietigen
?Ik ben er nog niet uit of ik het christendom wil vernietigen, bevestigen of vernieuwen?, zei Verhoeven onlangs in KRO Magazine. Door de rol die christenen in Zwartboek spelen, heeft het er alle schijn van dat zijn keuze op vernietigen zal vallen. Het begint al als de moffenhoer Ronnie (Halina Rein) haar Duitse officier blijkt te hebben ingewisseld voor een Canadese dominee en achter zijn rug zijn geloof belachelijk maakt. Kort nadat we zien dat boer Tjepkema Rachel alleen te eten geeft wanneer zij een vers uit het Nieuwe Testament uit het hoofd weet, doodt de bom de hele gereformeerde familie. Wraak op de bijbelvaste boer? Verzetsman Theo (Johnny de Mol) brengt anderen in gevaar om dat hij het niet over zijn geweten kan krijgen de vijand dood te schieten. ?Ik kan het niet?, schreeuwt hij. Maar als de verrader even later godverdomme zegt, leegt diezelfde Theo als een dolgedraaide zijn pistool op de godslasteraar. Typische christelijke hypocrisie? ?Niemand heeft nog laten zien hoe wij in 1945 onze gevangenen behandelden?, beweert Verhoeven. Onderdeel van die vernederingen in de film is dat de gevangenen gedwongen worden naar een kerkdienst te gaan waar een koor van christelijke vissersvrouwen zingt. En wat te denken als de manier waarop de grootste verrader in de film aan zijn eind komt met een zeer vreemd gebruik van het christelijk kruis gepaard gaat?
Goed en kwaad
Deze omgang met het christelijk geloof werpt de vraag op: is Verhoeven er in geslaagd opnieuw een deel van het protestante geloof, waar hij zo ambivalent over is, met deze film van zich af te schudden? Of blijft het zwartgallig mensbeeld waarin de mens uitsluitend geneigd is tot het kwade hem nog volop parten spelen? Wanneer in Zwartboek de carrousel van geweld, verraad en verdriet voor onze ogen ronddraait, lijkt het van wel. Maar Verhoeven nuanceert het donkere mensbeeld als hij over de film zegt: ?Op een entertainende manier laten we zien hoe de werkelijkheid er destijds uitzag. Niet zwart-wit, maar met vele grijstinten. Volgens de oude opvattingen waren Nederland en zijn verzetsmensen helden en de Duitsers en NSB-ers schurken. Mensen waren niet louter helden of schurken. Ze konden heldhaftig zijn terwijl ze zich als schurken gedroegen, en andersom.? En die morele ambivalentie komt prachtig tot uitdrukking wanneer verzetsman Gerben Kuipers (Derek de Lint) en Rachel Kleinn spreken over de manier waarop zij wraak nemen op hun kwelgeest en dan het woord in de mond nemen dat volgens Kees Fens het meeste katholieke woord is dat er bestaat: ?Eigenlijk mag het niet, maar?.?
Zwaluwen en kinderen
Verhoeven laat de bioscoopbezoeker meer dan twee uur lang met prachtige acteerprestaties en spectaculaire ensceneringen zien tot welke afschuwelijk verraad mensen in staat zijn. En dat lijkt inderdaad nooit op te houden. Maar her en der hoor je in de film ook het hoge geluid van zwaluwen terwijl het buiten duidelijk nog geen zomer is. Op een soundtrack die voor een groot deel tijdens de postproductie tot stand kwam, is dat geen toevallig geluidje. En hoe zwart kijkt Verhoeven eigenlijk nog als de openingsscène Rachel Steinn als onderwijzers in een klas met Israëlische kinderen toont en daarmee lijkt te verwijzen naar een oude joodse spreuk: ?De wereld wordt in stand gehouden door de adem van schoolkinderen.?
Foto's werden ter beschikking gesteld door A-Film.
