Katholieke zuil had dubbel gezicht naar joden toe
Hilversum (door Christian van der Heijden) 8 maart 2006 - In de periode 1870-1960 bestonden er bij het katholieke volksdeel in Nederland twee visies op de joden: de hoofdstroom was fel tegenstander van het antisemitisme en de zijstroom was juist wel antisemitisch. Dat is één van de resultaten van het historisch onderzoek van Marcel Poorthuis en Theo Salemink. Hun omvangrijke studie Een donkere spiegel is het allereerste overzichtswerk aangaande katholieke beeldvorming over joden in Nederland.
Protest bisschoppen tegen jodendeportatie
De visie van Nederlandse katholieken op joden blijkt in Nederland allesbehalve een homogeen beeld op te leveren, zegt
Theo Salemink tegenover katholieknederland.nl. ?In de 19e eeuw zijn het vooral de politieke en sociale voormannen van de katholieke zuil die het antisemitisme om principiële redenen
bestrijden. Die stroming culmineerde in het protest van het Nederlandse episcopaat tegen de jodendeportatie in de Tweede Wereldoorlog.?
Antisemitische zijstroom
Naast de hoofdstroom was er volgens Salemink een zijstroom van substantieel antisemitisme. ?Die bestond uit conservatieve en fascistische
katholieken, maar was ook te vinden in de linkervleugel van de katholieke arbeidersbeweging. De laatste groep was antikapitalistisch en beschouwde de joden als vertegenwoordigers van het
internationaal grootkapitaal.?
Anti-judaïsme
Een donkere spiegel onderscheidt antisemitisme van anti-judaïsme. ?Anti-judaïsme is de christelijke opvatting dat sinds de
verwoesting van Jeruzalem in het jaar 70 de joodse godsdienst is achterhaald en vervangen is door het christendom?, zegt Salemink. Hij legt uit dat deze opvatting nog tot in de jaren zestig bij
praktisch alle Nederlandse katholieken heerste. ?Wij hebben systematisch preken over het jodendom uit de periode 1870-1960 bestudeerd. We kwamen tot de verrassende conclusie dat in al die
jaren, ook in de periode na de Tweede Wereldoorlog, de theologische visie op het jodendom ongewijzigd was gebleven.?
Theologische revolutie
Pas onder invloed van de tijdsgeest van de jaren zestig, theologische ontwikkelingen in het buitenland en het aggiornamento van
paus_Johannes XXIII veranderde de traditionele visie op het jodendom. Salemink: ?In één à twee jaar tijd sloeg het denken totaal om. We kunnen hier echt spreken van een
theologische revolutie, of zoals wij dat in de wetenschap noemen: een paradigmatische omwenteling. Het bijzondere van deze revolutie is dat ze niet van onderop maar van bovenaf kwam.?
Rome was eerder dan Nederlands episcopaat
Het jodendom werd vanaf 1960 niet meer als achterhaald beschouwd, maar als een godsdienst met een bijzondere
heilsfunctie. Daarom koos het kerkelijk gezag voor dialoog met de joden, die nu werden gezien als de oudere broeders van de christenen en daarom als oecumenische partners moesten worden
beschouwd. ?Het gekke is dat Rome in deze eerder was dan de Nederlandse bisschoppen. En dat later de nieuwe visie pas tot het kerkvolk doordrong.?
Pax Christi moeite met ?joodse volk?
Een opmerkelijke vondst van de beide onderzoekers is dat toen de Nederlandse bisschoppen op het Pastoraal Concilie in
Noordwijkerhout (1966-1971) het joodse volk een heilshistorische betekenis toedichtten, zij de progressieve theologen en organisaties tegenover zich vonden. ?Ze hadden er grote moeite mee dat
er gesproken werd over ?het joodse volk?. Ze waren bang dat de staat Israël op die manier werd gesacraliseerd. Dat zou fnuikend zijn voor de Palestijnen. Met name Pax Christi had daar
grote moeite mee.?
Religieus antisemitisme
Het boek van Salemink en Poorthuis onderscheidt twee soorten antisemitisme: religieus antisemitisme en modern of seculier antisemitisme.
Salemink: ?Antisemitisme is het koesteren van collectieve vooroordelen jegens joden als groep, waarbij ieder lid van die groep geacht wordt ook over die vermeende eigenschappen te beschikken.
Bij religieus antisemitisme spitsen die vooroordelen zich toe op de rol van de joden bij de dood van Christus: de joden hebben Christus overgeleverd en zijn daarom collectief vervloekt.?
Wereldcomplot van inferieur ras
Bij het modern antisemitisme is er sprake van drie vooroordelen: een economisch, een historisch en een raciaal vooroordeel. ?De
joden hebben in de wereld de economische macht in handen; de joden hebben zich schuldig gemaakt aan een wereldomvattende samenzwering; en het joodse ras is inferieur?, somt Salemink op.
Pater Van der Ploeg
In Een donkere spiegel wordt aangetoond dat de anti-joodse visie van een substantiële groep Nederlandse katholieken niet alleen
anti-judaïstisch of religieus antisemitisch was, maar ook seculier antisemitisch. ?Een gek voorbeeld is het geval van de dominicaner pater en bijbelgeleerde Van der Ploeg. Voor de oorlog
wees hij op theologische gronden de collectieve schuld van de joden aan de dood van Jezus af, maar in 1940 publiceerde hij een boek dat vol stond met racistische uitspraken.?
Zionisme
Ook ten aanzien van het zionisme, de ideologie van een eigen joodse staat, vonden Poorthuis en Salemink een dubbel gezicht van het Nederlandse katholieke
volksdeel. ?Zo waren er antisemieten die prozionistisch waren en filosemieten die antizionistisch waren?, zegt Salemink.
Symposium te Utrecht
Een donkere spiegel wordt 28 april gepresenteerd tijdens een speciaal symposium in Utrecht. Salemink en Poorthuis zullen daar het
eerste exemplaar overhandigen aan bisschop Ad van Luyn, namens de Nederlandse bisschoppenconferentie referent voor Betrekkingen met het Jodendom. Eén van de sprekers van het symposium is
prof. Hans Blom, directeur van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD). De organisatie van het symposium is in handen van Luce, het Instituut voor Theologische Vorming van de
Katholieke Theologische Universiteit (KTU) te Utrecht.
