Kerk niet voorbereid op pauselijke onbekwaamheid

Hilversum (CNS/Van onze redactie) 4 maart 2005 - De verslechterde gezondheid van Johannes_Paulus_II doet zowel binnen als buiten het Vaticaan steeds vaker de vraag rijzen: Wat gebeurt er als een paus (wils)onbekwaam wordt?

Hiaat in recht
Niemand suggereert dat de paus momenteel al wilsonbekwaam zou zijn of daar zelfs maar in de buurt komt. Maar de meest recente crisis heeft kerkelijke ambtsdragers er wel aan herinnerd dat het kerkelijk recht niet vermeldt welke procedures gevolgd moeten worden indien een paus bijvoorbeeld in coma raakt of anderszins volledig zijn vermogen om te communiceren verliest.

Parkinson
De paus heeft Parkinson, een ziekte die patiënten in toenemende mate verzwakt en uiteindelijk vaak invalide maakt. Kerkjuristen in Rome geven aan bezorgd te zijn over de grote discrepantie tussen het vermogen van de Kerk om om te gaan met een wegkwijnende paus en het vermogen van de moderne geneeskunst om mensen steeds langer in leven te houden. De geïnterviewden in dit artikel wilden echter niet met naam en toenaam genoemd worden, aangezien vrijwel iedere uitlating over dit onderwerp momenteel door het Vaticaan gezien zou kunnen worden als een pleidooi voor aftreden.

Verhinderd, en dan?
Het kerkelijk recht spreekt van 'speciale wetten' die van kracht worden wanneer de Heilige_Stoel 'vacant is of geheel en al verhinderd' (Can. 335). De wetten die in werking treden tijdens een sedisvacatio zijn afdoende bekend en werden in 1996 nog door de paus zelf herzien. Maar met betrekking tot een geheel en al verhinderde Heilige_Stoel zijn nooit speciale wetten afgekondigd.

Politieke druk
Reden voor het ontbreken van wetgeving is volgens één van de Romeinse kerkjuristen dat het vrijwel onmogelijk is om regels te bedenken die van toepassing zijn op concrete gevallen van mentale of fysieke onbekwaamheid én misbruik onder invloed van politieke druk uitsluiten. "De belangrijkste vraag is altijd: Wie gaat beslissen dat de paus 'verhinderd' of 'onbekwaam' is, dat hij niet langer de verstandelijke vermogens heeft om te besturen? Met deze vraag ontstaat een hele reeks praktische problemen", aldus de kerkjurist.

Communicatie
Sommige experts zeggen dat er sprake is van een verhinderde Heilige_Stoel wanneer de paus niet meer kan communiceren door middel van spraak, geschrift of een ander begrijpelijk middel. Dat gegeven baart het Vaticaan wel zorgen, aangezien veel Parkinson-patiënten uiteindelijk in het geheel niet meer kunnen bewegen of communiceren.

College van kardinalen
Enkele kerkjuristen veronderstellen dat het college van kardinalen zonodig bijeen kan komen om te verklaren dat de paus niet langer bij machte is om zijn ambt uit te oefenen. Maar anderen sluiten het idee van een dergelijke bijeenkomst bij voorbaat uit, alleen al vanwege de mogelijkheid van onenigheid onder de kardinalen. 

Aftreedbrief
Al lange tijd doet het gerucht de ronde dat paus Johannes_Paulus een brief in bewaring heeft gegeven aan een vertrouweling, waarin hij de kardinalen mogelijk opdraagt hem als afgetreden te beschouwen in het geval van wilsonbekwaamheid. Het probleem met een dergelijke brief is dat dan toch iemand anders dan hijzelf moet beslissen wanneer die brief uit de lade moet komen. Het kerkrecht stelt dat de paus wel kan aftreden, maar wel onder voorwaarde dat die beslissing 'vrij geschiedt en op de juist wijze kenbaar gemaakt wordt' (Can. 332, §2). Aan deze voorwaarden kan moeilijk worden voldaan wanneer de paus reeds wilsonbekwaam is.

Discussie over aftreden taboe
Aftreden is momenteel een zeer gevoelig onderwerp binnen het Vaticaan, waarover kerkelijke ambtsdragers liever niet openlijk discussiëren. Nadat kardinaal_Sodano, de staatssecretaris van het Vaticaan, onlangs tegen een journalist zei dat de "hypothese" van aftreden moet worden overgelaten aan het geweten van de paus, namen velen binnen het Vaticaan hem kwalijk dat hij überhaupt over de mogelijkheid had gesproken.

Volgend pontificaat
Alles in overweging nemend zeggen kerkjuristen dat een systematische benadering van de kwestie van pauselijke (wils)onbekwaamheid, waarschijnlijk tot het volgende pontificaat op zich zal laten wachten.