In de nacht van 18 op 19 maart 2006 zond katholieknederland.nl live vanuit Amsterdam beelden van de Stille Omgang uit. In deze compilatie: beelden van pelgrims, fragmenten uit missen in de Krijtberg en de Papegaai, een rondje om de 'Heilige Stede'.
Stille Omgang
De Stille Omgang is een meditatieve, nachtelijke omgang door het centrum van Amsterdam, die jaarlijks in maart plaatsvindt. De omgang, die sinds het einde van de 19e eeuw wordt georganiseerd, herinnert aan de Mirakelprocessies die van 1345 tot 1578 jaarlijks door de hoofdstad trokken. Deze processies werden gehouden ter herdenking van het Mirakel van Amsterdam, oftewel het ?hostiewonder?, dat plaatsvond op 15 maart 1345.
Mirakel van Amsterdam
In een huis aan de Kalverstraat lag op 15 maart 1345, zo vertelt de overlevering, een man ziek op bed en hij vreesde te sterven. Hij liet een priester roepen om hem te bedienen en van het
Heilig Sacrament te voorzien. Na het eten van de Hostie geeft hij echter over. Het braaksel werd vervolgens in het vuur geworpen, maar de onbeschadigde Hostie bleef tot verbazing van de
omstanders in het vuur zweven. Eeuwen erna beschreef Anton van Duinkerken het in een sonnet: "De Hostie, weggeworpen in het vuur, bleef ongedeerd tussen de vlammen zweven. Genadekracht bleek
sterker dan natuur."
Dubbel mirakel
Een vrouw stak haar handen tussen de vlammen, haalde de hostie ongeschonden uit het vuur zonder dat haar handen verbranden en legde deze in een kist. Was dat alles nog niet miraculeus genoeg:
de hostie die de volgende dag door de priester van de Oude of Nicolaaskerk weer was opgehaald, keerde vanuit de Oude Kerk op wonderbaarlijke wijze in het huis van de man terug. Het was een
nieuw mirakel dat zich daarna nog tweemaal herhaalde. Voor de middeleeuwse mens was dit de noodzakelijke bevestiging om in de gebeurtenissen definitief de hand van God te kunnen herkennen. De
pastoor bracht de hostie uiteindelijk in een plechtige processie terug naar de Oude Kerk. Het jaar daarna werd door bisschop Jan van Arkel verklaard dat er sprake was van een wonder.
Heilige Stede
De terugkeer van de hostie naar de Kalverstraat maakte voor de betrokkenen tevens Gods klaarblijkelijke wens duidelijk om op de plaats waar het Mirakel had plaatsgevonden, 'dese gracie ende
ghenade' openbaar te maken en gestalte te geven. Besloten werd om de woning tot een devotie- of bedevaartkapel om te bouwen. Twee jaar later werd met de bouw van deze ?Heilige Stede?
(heilige plek) begonnen. Al gauw stroomden pelgrims toe naar deze kapel.
Sacramentsprocessie
Vanaf 1346 tot aan 1578 werd waarschijnlijk ieder jaar op de eerste woensdag na de feestdag van Sint Gregorius de Grote op 12 maart door de priesters en parochianen van de Heilige Stede
het Heilig Sacrament gedragen naar de huidige Oude Kerk. Samen met de priesters en parochianen van de Oude Kerk liepen zij dan weer terug naar de Heilige Stede. Deze herdenking van het wonder
van 1345 moet een feestelijk schouwspel zijn geweest zijn, waaraan vrijwel iedere katholieke burger van Amsterdam zijn steentje bijdroeg. Aan de 'roomse' processie kwam een eind toen in
1578 het bestuur van de stad Amsterdam overging naar het gereformeerde geloof, de zogenoemde ?alteratie?. Katholieken mochten van toen af hun geloof niet meer openbaar belijden.
Confiscatie en sloop Heilige StedeZo ingetogen als de Stille Omgang nu door nachtelijk Amsterdam trekt, zo uitbundig was de processie die vooraf ging aan deze bezinningstocht. Vanwaar deze verandering? Volksdevotiedeskundige Peter Jan Margry legt uit.
Bij de alteratie van 1578 werd ook de Heilige Stede geconfisqueerd. Na eerst paardenstal en opslagplaats te zijn geweest, werd de kapel
vanaf 1590 gebruikt voor de protestantse eredienst en 'Nieuwezijds Kapel' genoemd. In 1624 werd de haard afgebroken in de ?heilige hoek?, de slaapplaats van de zieke man. De kapel raakte in de
19e eeuw steeds verder in verval. Pilaren waren verzakt en de kapel was vanaf 1898 niet meer nodig voor de eredienst. Hoewel de katholieken de kapel graag wilden terugkopen, werd deze in 1908
onder luid protest toch gesloopt.
Heilige Stedekapel bij de sloop in 1908 (foto: bureau Monumenten & Archeologie (bMA) van de gemeente Amsterdam)
Opleving in 19e eeuw: Lousbergh en Elsenburg
De grote stimulans tot de hernieuwde ontwikkeling van de Amsterdamse Mirakelverering kwam toen een zekere Joseph Lousbergh een geschrift van 16 december 1651 ontdekte waarop de route van de
middeleeuwse Mirakelprocessies stond beschreven. Samen met zijn vriend Carel Elsenburg besloot hij in 1881 die route weer devotioneel na te lopen.
Nationale devotieMaarten Elsenburg, voorzitter van het gezelschap van de Stille Omgang, loopt met zijn dochters de Stille Omgang. De omgang neemt een bijzondere plek in binnen zijn familie, die van deze tocht dan ook alles weet.
Binnen enkele jaren groeide het privé-initiatief van Lousbergh en Elsenburg uit tot een snel groeiende beweging. De initiatiefnemers besloten zich te organiseren in het 'Gezelschap van de
Stille Omgang'. Spoedig kwamen ook steeds meer katholieken van buiten Amsterdam om deel te nemen aan de jaarlijkse omgang. Aan het begin van de 20e eeuw waren er al tientallen
zustergezelschappen in alle grote plaatsen van Nederland opgericht en kwamen er duizenden bedevaartgangers: de Stille Omgang was tot een nationale devotie uitgegroeid
MirakelfeestPeter Jan Margry, volksdevotiedeskunige en onderzoeker religieuze cultuur aan het Meertens Instituut, noemt de Stille Omgang een waarlijk nationale devotie.
Het begin van het Mirakelfeest is elk jaar op de woensdag na 12 maart. Van woensdag tot en met zaterdag worden er dagelijks feestelijke missen opgedragen in de kapel op het Begijnhof, vlakbij
de locatie van de Heilige Stede. Maar de grote jaarlijkse manifestatie is nog steeds de Stille Omgang die wordt gehouden tijdens deze nacht van zaterdag op zondag.
Stille Omgang
Met vele bussen komen in de loop van de zaterdag van de Stille Omgang de bedevaartgangers uit geheel Nederland en van verschillende confessies naar het centrum van Amsterdam. Na in
één van de Amsterdamse parochiekerken een mis te hebben bijgewoond, nemen zij vervolgens verspreid over de nacht deel aan de omgang en lopen de omgangsroute. Kenmerkend voor de omgang
of 'processie' is dat deze stilzwijgend wordt volbracht: zonder luid gebed of gezang en zonder kerkelijke kledij of andere religieuze attributen. De omgang duurt ongeveer een uur en vindt
ergens tussen middernacht en vier uur in de zondagochtend plaats.
De Stille Omgang is ooit opgezet door leken en ook vandaag de dag is de organisatie nog in hun handen. Hoe bepalend is dit voor de aard van de tocht en zou het karakter van de tocht als lekeninitiatief een verklaring kunnen zijn voor het feit dat er zoveel niet-katholieken mee lopen?
Peter Jan Margry, volksdevotiedeskunige en onderzoeker religieuze cultuur aan het Meertens instituut, geeft toe: de Stille Omgang was vroeger inderdaad een mannenaangelegenheid. Nu niet meer, nu is het merendeel van de deelnemers zelfs vrouw. Wat is er in de afgelopen 125 jaar veranderd? 
RoutePeter Jan Margry, volksdevotiedeskunige en onderzoeker religieuze cultuur aan het Meertens instituut, legt uit hoe het kon dat een typisch katholieke bezinningstocht als inspiratie ging dienen voor het fenomeen 'stille tocht'.
De route voert vanaf het Spui langs de plek van de voormalige Heilige Stede door de Kalverstraat en over de Dam en de Nieuwendijk via de Prins Hendrikkade naar de Oude Kerk in de Warmoesstraat.
Vandaar gaan de deelnemers via de Nes terug naar het Spui, waar de Omgang tot een einde komt, na nog eenmaal de locatie van de Heilige Stede te hebben omcirkeld.
Verum Webspecial Historisch 1956
Fragment uit de reportage van de herdenking van 75 jaar Stille Omgang op 4 maart 1956. O.a. met bisschop Huibers van Haarlem. Commentator: Dick de Vree. Uit het Historisch Archief van de radio.
Verum Webspecial Historisch 1948
Op de vooravond van de Stille Omgang van 1948 sprak deken G. van der Burg van Amsterdam de luisteraars van toen toe over de betekenis van de Stille Omgang.
